52 minut temu
Narzędzie najokrutniejszych egzekucji, budzące w starożytności powszechny lęk i odrazę, stało się dla chrześcijan ołtarzem zbawienia i znakiem ostatecznego zwycięstwa nad śmiercią. Święto Podwyższenia Krzyża Świętego, przypadające 14 września, jest pamiątką wielkiego przewrotu – momentu, w którym hańba ustąpiła miejsca chwale.
Więcej artykułów znajdziesz na stronie głównej: ewtn.pl
Źródło: EWTN PolskaPhoto credit: Envato
Tekst został przetłumaczony i opracowany na podstawie oryginalnych materiałów źródłowych przez EWTN Polska.
Jeśli chcesz być na bieżąco zapraszamy do zapisania się do newslettera.
Machina męki i hańby
Zanim chrześcijaństwo ujrzało w krzyżu Crux Gemmata (drzewo chwały) – krzyż był w świecie antycznym symbolem najgłębszego upodlenia. Kara ukrzyżowania, wywodząca się najprawdopodobniej z monarchii perskiej, a następnie przejęta przez Fenicjan i Kartagińczyków, była w rzymskim prawie narzędziem hańby i egzekucji.
Rzymianie stosowali ją jako servile supplicium – karę wobec niewolników, rebeliantów, zdrajców oraz bezprawnych mieszkańców podbitych prowincji. Skazańca obnażano, wystawiano na publiczne pośmiewisko, a następnie rzucano na ziemię i przybijano (bądź przywiązywano) do poprzecznej belki (patibulum). Obywateli Imperium chroniono przed taką formą kary ze względu na jej drastyczność i dehumanizujący charakter.
Śmierć na drewnianej konstrukcji w kształcie litery T (crux commissa) bądź łacińskiego krzyża (crux immissa), nie następowała natychmiast. Była to wielogodzinna, okrutna agonia w wyniku narastającego wyczerpania, gorączki, wstrząsu oraz postępującego uduszenia.
W 316 roku cesarz Konstantyn Wielki, kierując się szacunkiem dla Męki Chrystusa, definitywnie zakazał stosowania tej haniebnej kary w całym Imperium.
Odnalezienie relikwii i cesarzowa Helena
Ustanowienie święta Podwyższenia Krzyża Świętego wiąże się z okresem tzw. pokoju kościelnego. Gdy ustały rzymskie prześladowania, chrześcijanie skierowali wzrok ku Jerozolimie. Miasto zburzone przez Tytusa w 70 roku n.e. i przebudowane przez Rzymian na pogańską Aelia Capitolina przysłoniło miejsca związane z życiem Chrystusa pogańskimi świątyniami.
Kluczową rolę w odnalezieniu Relikwii Męki Pańskiej odegrała matka cesarza Konstantyna, św. Helena Augusta. W 326 roku sędziwa cesarzowa udała się do Ziemi Świętej. Z jej inicjatywy rozpoczęto prace archeologiczne na terenie pogańskiej świątyni Wenery, pod którą – jak wierzono – znajdował się Chrystusowy grób. Prace uwieńczono sukcesem: według pism św. Cyryla Jerozolimskiego z głębokiej cysterny wydobyto trzy drewniane krzyże oraz tabliczkę z napisem (Titulus Crucis).
Na wieść o tym cesarz wysłał do Jerozolimy najznakomitszych architektów, którzy na Górze Kalwarii wystawili monumentalną Bazylikę Męczenników (Martyrium): 150 m długości i 60 m szerokości. Obok niej wystawili równie wielką Bazylikę Zmartwychwstania Pańskiego (Anastasis). Obie świątynie były połączone ze sobą podwórzem. 13 września obie bazyliki poświęcono, a następnego dnia, 14 września 335 roku, biskup Jerozolimy Makary po raz pierwszy ukazał zgromadzonym wiernym cząstki odnalezionego Drzewa Krzyża, unosząc je w górę. Tak narodził się ryt powszechnej adoracji.
Świadectwo mniszki Egerii, opisującej jerozolimską liturgię IV wieku w dziele Itinerarium Egeriae, potwierdza, jak głęboki wydźwięk w ówczesnym świecie chrześcijańskim wywołało to wydarzenie, corocznie upamiętniane w dniu 14 września na pamiątka podwyższenia relikwii.
Niedługo potem cząstki relikwii zaczęły krążyć po całym chrześcijańskim świecie. Część z nich w 614 roku została skradziona przez Persów podczas najazdu pod wodzą króla Chozroeza II. Jednak cesarz Herakliusz odzyskał cenne drewno w 628 roku.
Tradycja przekazuje, iż gdy Herakliusz ubrany w pełne insygnia cesarskie, w koronie i purpurze, usiłował wnieść ciężką relikwię na Golgotę, przy bramie prowadzącej na Kalwarię został powstrzymany przez niewidzialną siłę. Patriarcha Zachariasz miał wówczas zauważyć, iż Chrystus dźwigał ten sam krzyż w ubóstwie i pokorze. Cesarz natychmiast zdjął koronę i buty, przywdział prostą szatę pątnika i bez przeszkód wniósł Drzewo Krzyża na miejsce męki.
Rozesłanie relikwii do sanktuariów Europy
Choć już św. Cyryl Jerozolimski w IV wieku odnotowywał, iż małe cząstki Krzyża zostały rozesłane po wielu kościołach całego świata, najcenniejsze fragmenty skupione były w głównych centrach chrześcijaństwa.
- Rzym i Watykan (Włochy / Watykan):
W skarbcu Bazyliki Świętego Piotra w Watykanie – przechowywana jest część relikwii, którą niegdyś nosili cesarze bizantyjscy na piersiach podczas najważniejszych uroczystości państwowo-religijnych, tzw. Crux Vaticana (Krzyż Justyna II z VI wieku).
Bazylika Świętego Krzyża z Jerozolimy (Santa Croce in Gerusalemme):miejsce przechowywania relikwii przywiezionych z Jerozolimy bezpośrednio przez cesarzową św. Helenę w IV wieku. - Bruksela (Belgia): Katedra św. Michała i św. Guduli w Brukseli – przechowuje do dziś największy objętościowo zachowany fragment drzewa Męki Pańskiej
- Paryż (Francja): Katedra Notre-Dame w Paryżu (Skarbiec) – przechowuje cząstkę Krzyża podarowaną przez polską królową Annę Gonzagę, którą otrzymała od króla Polski Jana II Kazimierza Wazy.
Sanktuarium na Łysej Górze i polskie dziedzictwo
Święty Krzyż na Łysej Górze. Zgodnie ze średniowieczną tradycją hagiograficzną cząstkę Drzewa Krzyża podarował opactwu benedyktynów węgierski królewicz św. Emeryk (zm. 1031 r.), syn króla Stefana I. Według podania królewicz polował w puszczy u stóp Łysej Góry – gdzie przebywał w gościnie u swojego wuja, króla Bolesława Chrobrego. Zaatakowany przez dzikiego zwierza Emeryk został cudownie ocalony, miał też widzenie anioła. Jako wotum za ocalenie książę przekazał benedyktyńskim mnichom cenną relikwię Krzyża Świętego, którą nosił na piersi w złotym relikwiarzu.
Współcześni badacze wskazują jednak, iż relikwię Lignum Crucis podarowali opactwu prawdopodobnie w latach 1260–1270 książę Bolesław V Wstydliwy i jego żona św. Kinga. Prawdopodobne jest również, iż wcześniej z Węgier sprowadziła ją księżna Grzymisława, matka Bolesława. Misterny relikwiarz w kształcie podwójnego krzyża (karawaki) o wyraźnych wpływach bizantyjsko-węgierskich stał się z czasem fundamentem, na którym wyrosła legendarna opowieść o św. Emeryku. Bez względu na swoje historyczne początki, obecność relikwii dała nazwę nie tylko całemu pasmu Gór Świętokrzyskich, ale po wiekach również województwu, a w całym regionie trwa nieprzerwana tradycja kultu Krzyża Świętego.
Bazylika dominikanów w Lublinie: przez około sześć wieków dominikanie w Lublinie byli stróżami jednego z największych i najcenniejszych fragmentów Drzewa Krzyża Świętego na świecie. Fragment drewna w formie greckiego krzyża (o wymiarach 30 × 30 cm), pęknięty i spięty złotym drutem, przebył długą drogę historyczną. Z Konstantynopola trafił w 988 roku na Ruś Kijowską jako wiano cesarskiej księżniczki Anny, przyznane wielkiemu księciu Włodzimierzowi I z racji jego chrztu i ślubu z Anną. Około roku 1420 dominikanin, biskup kijowski Andrzej przywiózł relikwię do Lublina, choć prawdopodobnie miała ona dotrzeć do Krakowa. Wierzono, iż ta czcigodna cząstka Drzewa Krzyża przez wieki chroniła miasto przed pożarami, zarazami i najazdami, w tym przed oblężeniem wojsk Chmielnickiego w 1649 roku. W nocy z 9 na 10 lutego 1991 roku z bazyliki w Lublinie skradziono relikwię. Mimo upływu dekad „kradzież stulecia” pozostaje niewyjaśniona, a bezcenny fragment Krzyża – nieodnaleziony.
Kult Krzyża Świętego
W katolickiej tradycji kult Krzyża manifestuje się od monumentalnych dzieł sztuki po proste gesty liturgiczne. Najdawniejszym śladem obecności tego symbolu w życiu domowym jest odnaleziony w Herkulanum ryt krzyża na ścianie budynku zburzonego w 79 roku n.e.
Najprostszą i najczęstszą formą wyznania wiary pozostaje Znak Krzyża Świętego. Praktykowany od czasów apostolskich, opisywany przez Tertuliana czy św. Hieronima, pozostaje streszczeniem dogmatu o Trójcy Świętej oraz pamiątką Zbawienia.
W polskiej pobożności Krzyż wpisał się głęboko w historię narodową, o czym przypominał papież Jan Paweł II pod Wielką Krokwią w 1997 roku, apelując o obronę Krzyża w przestrzeni publicznej, rodzinnej i osobistej.
Święto Podwyższenia Krzyża Świętego pozostaje zaproszeniem: nie do kontemplacji narzędzia tortur, ale do uwielbienia miłości, która nie zawahała się wydać samej siebie dla zbawienia człowieka.
Dwa święta w jednym: połączenie dwóch tradycji
Przez stulecia w tradycji Kościoła zachodniego funkcjonowały obok siebie dwa odrębne obchody związane z czcią Lignum Crucis (dosł. Drewna Krzyża):
3 maja – święto Znalezienia Krzyża Świętego – Inventio Crucis (od łac. invenire – odnaleźć, odkryć), nawiązujące do poszukiwań św. Heleny,
14 września – święto Podwyższenia Krzyża – Exaltatio Crucis (od łac. exaltare – wywyższyć), upamiętniające poświęcenie jerozolimskich bazylik i publiczne ukazanie relikwii.
| Sanktuarium / Miejsce | Kluczowe Daty | Opis Historyczno-Kulturowy |
| Jerozolima, Ziemia Święta | 326 r. Odnalezienie relikwii 13 IX 335 r. Poświęcenie bazylik 14 IX ukazanie relikwii Krzyża – Podwyższenie Krzyża Świętego 628 r. Odzyskanie relikwii 630 r. triumfalny powrót do Jerozolimy (cesarz Herakliusz) | Kolebka kultu: Miejsce Golgoty. Odnalezienie relikwii przez św. Helenę rozpoczęło tradycję corocznego ukazania relikwii 14 września po poświęceniu bazyliki Męczenników i bazyliki Zmartwychwstania. |
| Rzym: Santa Croce in Gerusalemme (Włochy) | ok. 325–330 r. | Pałac Cesarski św. Heleny: Przekształcony w kaplicę po jej powrocie z Jerozolimy. Przechowuje fragmenty drewna, gwoździe Męki Pańskiej oraz tabliczkę Titulus Crucis. |
| Rzym: Bazylika Św. Piotra (Watykan) | od IV / VI w. | Relikwia Cesarzy Bizantyjskich: Złoty relikwiarz z cząstką Krzyża, noszony na piersi przez monarchów podczas uroczystości państwowych w Konstantynopolu, a później w Rzymie. |
| Bruksela: Katedra św. Michała i Guduli (Belgia) | XI–XV w. (budowa) Kult od średniowiecza | Największa cząstka: Kościół przechowuje najbardziej okazały pod względem masy i objętości fragment Lignum Crucis zachowany w Europie. |
| Paryż: Katedra Notre-Dame (Francja) | 1163–1345 r. (budowa) XVII w. (przekazanie) | Wątek Polski: Relikwia przekazana do skarbca katedry przez Annę Gonzagę, księżną Mantui, po otrzymaniu jej od króla Polski Jana II Kazimierza Wazy. |
| Polska: Święty Krzyż na Łysej Górze (Polska) | ok. 1006 / 1031 r. | Główne Sanktuarium w Polsce: Najdawniejszy ośrodek pątniczy w kraju. Relikwie miał podarować królewicz węgierski św. Emeryk (+1031) lub książę Bolesław Wstydliwy wraz z żoną św. Kingą |
PRZECZYTAJ RÓWNIEŻ:
