Dlaczego Jezus każe zabrać temu, kto ma najmniej?

To oczywiście zachęta godna pochwały. Tyle iż nie o nią przede wszystkim chodzi w tej przypowieści.

Grecki talanton oznaczał jednostkę wagi, a następnie wielką sumę pieniędzy. Słudzy nie otrzymali więc od gospodarza zdolności, ale majątek. Co więcej, otrzymali go – jak wyraźnie zaznacza Ewangelista – „każdemu według jego zdolności”. Zdolność jest tu zatem czymś innym niż talent. Stanowi raczej miarę tego, ile można człowiekowi powierzyć. Ta drobna różnica zmienia perspektywę całej opowieści.

Święty Tomasz z Akwinu zebrał w Catena Aurea komentarze Ojców Kościoła do tej przypowieści. Warto do nich zajrzeć, ponieważ pokazują, iż starożytni chrześcijanie widzieli w talentach coś znacznie więcej niż ludzkie uzdolnienia.

Święty Hieronim tłumaczy, iż gospodarz powierza sługom naukę Ewangelii, każdemu stosownie do jego możliwości jej przyjęcia. Orygenes rozwija ten obraz, wskazując na różne stopnie rozumienia słowa Bożego. Święty Grzegorz Wielki dostrzega w talentach także dary poznania, rozumienia i działania. Interpretacje te różnią się w szczegółach, ale łączy je zasadnicza intuicja: talent nie jest po prostu czymś, co człowiek posiada z natury. Jest czymś, co zostało mu powierzone.

Możemy więc odczytać talenty jako obraz darów Bożych, a w szczególności łask, które otrzymujemy, aby przyniosły owoc w naszym życiu i życiu bliźnich. Nie oznacza to wykluczenia naturalnych uzdolnień. Święty Hieronim również o nich wspomina. Jednak nie one stanowią istotę przypowieści.

Warto przy tym zauważyć, iż choćby sługa, któremu powierzono tylko jeden talent, otrzymał bardzo wiele. Orygenes wyraźnie podkreśla, iż jeden talent pochodzący od takiego Pana nie jest wcale małym darem. Nie chodzi zatem o to, ile otrzymaliśmy. Chodzi o to, co z otrzymanym darem zrobiliśmy.

Tu dochodzimy do jednego z najważniejszych zagadnień chrześcijańskiej teologii: relacji między łaską Bożą a wolną wolą człowieka. Zauważmy, iż w przypowieści cały kapitał pochodzi od gospodarza. Żaden ze sług nie może powiedzieć, iż sam na niego zapracował. Wszystko zostało dane darmo. Ale od chwili otrzymania daru rozpoczyna się odpowiedzialność.

Dwaj słudzy podejmują działanie i pomnażają powierzone im dobra. Trzeci zakopuje talent w ziemi. Wszyscy otrzymali, ale nie wszyscy odpowiedzieli. Nie znajdziemy tu zatem usprawiedliwienia dla poglądu, iż skoro wszystko jest łaską, człowiek może pozostać bierny. Łaska nie jest zastępstwem dla ludzkiej woli. Jest darem, który tę wolę uzdalnia i pobudza do działania.

Nie znaczy to oczywiście, iż człowiek może sam, własnymi siłami, zasłużyć na zbawienie. Byłby to błąd pelagianizmu. Pierwszeństwo zawsze należy do Boga. choćby nasze pragnienie odpowiedzi na łaskę jest już owocem Jego działania.

Ale Bóg nie traktuje człowieka jak bezwolnego narzędzia. Katechizm Kościoła Katolickiego, przywołując w tym kontekście św. Augustyna, przypomina, iż Bóg zapoczątkowuje nasze dobre działanie, a następnie współdziała z naszą wolą (KKK 2001). Inicjatywa należy do Niego, odpowiedź należy do nas, choć i ona możliwa jest dzięki Jego pomocy.

W tym sensie przypowieść stanowi przestrogę przed uproszczonym rozumieniem zasady sola gratia, jeżeli miałaby ona oznaczać, iż łaska zwalnia człowieka z jakiegokolwiek współdziałania. Sama zasada pierwszeństwa łaski nie jest jednak problemem. Problem zaczyna się tam, gdzie z darmowości daru wyprowadza się usprawiedliwienie bezczynności.

Święty Jan Chryzostom odczytuje tę przypowieść niezwykle praktycznie. Jego zdaniem Chrystus kieruje ją przeciwko tym, którzy nie pomagają bliźnim ani pieniędzmi, ani słowem, ani w żaden inny sposób, ale ukrywają wszystko, co otrzymali. Łaska ma więc przynosić owoce. Nie tylko dla nas, ale również dla innych.

Najbardziej zagadkowe zdanie przypowieści pada pod koniec: „Każdemu bowiem, kto ma, będzie dodane, tak iż nadmiar mieć będzie. Temu zaś, kto nie ma, zabiorą choćby to, co ma”. Na pierwszy rzut oka wydaje się ono niesprawiedliwe. Bogaty otrzymuje jeszcze więcej, biedny traci ostatnią rzecz, która mu pozostała. Gdyby ktoś zechciał znaleźć w Ewangelii uzasadnienie bezwzględnego kapitalizmu, mógłby uznać, iż trafił znakomicie.

Tyle iż byłaby to interpretacja równie powierzchowna jak utożsamienie talentów wyłącznie z uzdolnieniami. Z pomocą przychodzi św. Grzegorz Wielki. W swojej dziewiątej homilii o Ewangeliach podaje niezwykle krótkie, ale głębokie wyjaśnienie: kto posiada miłość, otrzymuje również inne dary; kto zaś miłości nie posiada, traci choćby te dary, które wydawało mu się, iż posiada.

Oto klucz do tajemnicy. Nie chodzi o to, iż Bóg nagradza bogatych, a karze biednych. Chodzi o to, iż prawdziwą miarą posiadania jest miłość. Człowiek może mieć wiedzę religijną, znać Pismo Święte, uczestniczyć w sakramentach, potrafić pięknie mówić o Bogu, a jednak nie pozwolić, by otrzymane dary przemieniły jego życie. Może posiadać je niejako zewnętrznie, ale nie uczynić z nich owocu miłości. Wówczas okazuje się, iż ma, a zarazem nie ma.

Święty Hieronim proponuje pokrewne wyjaśnienie. Człowiek posiadający wiarę i dobrą wolę może liczyć na miłosierdzie Boga choćby wtedy, gdy z powodu ludzkiej słabości nie zdołał w pełni urzeczywistnić swoich zamiarów. Natomiast ten, kto nie ma wiary, może utracić duchowy pożytek choćby z dóbr, które posiada z natury. Nie jest więc najważniejsza sama wielkość osiągnięć. Nie chodzi o bezbłędność, ale o rzeczywistą odpowiedź na Boży dar.

Potwierdza to jeszcze jedna okoliczność. Sługa, który pomnożył pięć talentów, i ten, który pomnożył dwa, otrzymują dokładnie tę samą pochwałę: „Dobrze, sługo dobry i wierny”. Święty Hieronim zauważa, iż gospodarz patrzy nie tyle na rozmiar zysku, ile na usposobienie woli. Orygenes dodaje, iż człowiek obdarowany mniej, ale wiernie wykorzystujący swój dar, nie będzie przez Boga oceniony gorzej niż człowiek obdarowany hojniej. Nie obowiązuje tu logika wyścigu, w którym zwycięża ten, kto osiągnął najwięcej. Obowiązuje logika wierności.

Pozostaje jeszcze jedna tajemnica. Dlaczego trzeci sługa nie uczynił z powierzonym mu majątkiem niczego? Sam odpowiada: „Bałem się”. Warto przyjrzeć się temu lękowi. Sługa przedstawia gospodarza jako człowieka twardego i bezwzględnego, który zbiera tam, gdzie nie posiał. W istocie tłumaczy własną bezczynność surowością pana.

Orygenes zwraca uwagę na podobną postawę ludzi, którzy postrzegają Boga jako kogoś nieprzejednanego, a przez to nie podejmują adekwatnego działania. Święty Grzegorz Wielki wspomina natomiast o tych, którzy boją się wejść na drogę świętości, ale nie boją się trwać w swoich grzechach. To obserwacja bardzo przenikliwa.

Można bowiem tak bardzo obawiać się niewłaściwego wykorzystania łaski, iż w końcu przestaje się z nią współpracować. Można nie podjąć żadnego dobra z obawy, iż nie uda się go wykonać doskonale. Ale można również wykorzystać obraz surowego Boga jako wygodną wymówkę dla własnego lenistwa.

Święty Hieronim zauważa, iż trzeci sługa nie tylko nie pomnożył talentu, ale jeszcze oskarżył swego pana. Do grzechu bezczynności dołączył pychę. Zamiast przyznać się do zaniedbania, próbował uczynić z niego cnotę roztropności.

Tymczasem gospodarz nie żądał od niego rzeczy niemożliwych. Wskazał mu choćby najprostszy sposób uzyskania pożytku z powierzonych pieniędzy. Nie brak nadzwyczajnych osiągnięć został więc potępiony, ale odmowa podjęcia jakiegokolwiek działania.

Święty Jan Chryzostom podsumowuje to surowo: karze podlega nie tylko człowiek, który wyrządza zło, ale także ten, który zaniedbuje czynienie dobra.

Wszystko to prowadzi do pytania, które warto sobie postawić pod koniec roku liturgicznego, kiedy Kościół przypomina nam o powtórnym przyjściu Chrystusa i sądzie. Nie: ile otrzymałem talentów? Nie: czy byłem równie zdolny, mądry i skuteczny jak inni? Ale: co zrobiłem z łaską, którą otrzymałem?

Czy dar wiary uczynił mnie bardziej wierzącym? Czy sakramenty, do których przystępowałem, przemieniały moje życie? Czy poznana prawda przyniosła jakieś dobro? Czy otrzymane miłosierdzie nauczyło mnie okazywać miłosierdzie innym? A przede wszystkim: czy wzrosła we mnie miłość?

Bo jeżeli św. Grzegorz Wielki ma rację, właśnie ona pozwala zrozumieć tajemnicze słowa Chrystusa. Ten, kto ma miłość, potrafi przyjąć coraz więcej Bożych darów, ponieważ nie zatrzymuje ich dla siebie. Ten zaś, kto nie ma miłości, może roztrwonić choćby to, co wcześniej otrzymał.

Przypowieść o talentach nie jest więc pochwałą ludzkiej przedsiębiorczości, choć przedsiębiorczość może być cnotą. Nie jest też pochwałą szczególnych uzdolnień, choć one również są darem Boga. Jest przypowieścią o odpowiedzialności za łaskę.

I być może właśnie dlatego jej zakończenie jest tak przejmujące. Dwaj wierni słudzy nie otrzymują w nagrodę kolejnych pieniędzy, ale zaproszenie: „Wejdź do euforii twego pana”.

Święty Augustyn, przywołany w Catena Aurea, przypomina, iż pełnią tej euforii będzie oglądanie i posiadanie Trójcy Świętej, na której obraz zostaliśmy stworzeni. Ostatecznym owocem współpracy z łaską nie jest więc sukces, majątek ani choćby doskonałość naszych ziemskich przedsięwzięć. Jest nim życie z Bogiem. A tego talentu nie warto zakopywać.

Czytaj także:Dlaczego mądre panny nie podzieliły się oliwą? Tajemnica jednej z najbardziej niepokojących przypowieści Jezusa

Czytaj także:Jak dawna liturgia opowiadała historię zbawienia?

Czytaj także:Dobry uczynek czy modlitwa. Co ma większą wartość?