1 dzień temu
Kiedy 6 listopada papież Leon XIV wylądował w Montevideo, rozpoczynając swoją pierwszą podróż apostolską do Ameryki Południowej – obejmującą 12 dni, 10 miast i trzy kraje – powracał do świata religijnego, który zna od wewnątrz. Spędził przecież dwie dekady jako misjonarz augustiański w Peru, przez osiem lat był biskupem Chiclayo, a także posiada peruwiańskie obywatelstwo. Ta podróż ma dla niego wymiar osobisty, rzadko spotykany w przypadku papieskich pielgrzymek.
Jest również okazją, by przyjrzeć się bliżej zjawisku, którego specyfika często umyka w popularnych opisach: katolicyzmowi południowoamerykańskiemu jako odrębnej tradycji religijnej, a nie jedynie południowej odmianie katolicyzmu latynoamerykańskiego.
Kontynent w kontynencie
Zwyczaj mówienia o „katolicyzmie latynoamerykańskim” jako o jednej całości jest zrozumiały, ale nieprecyzyjny. Karaiby, Ameryka Północna, Środkowa i Południowa mają w znacznej mierze wspólną historię kolonialną, hiszpański i portugalski jako języki liturgii i teologii oraz szeroko rozumiane wspólne dziedzictwo pobożności: kult Matki Bożej, świętych, procesje i wiele innych praktyk. Jednak gdy przyjrzymy się szczegółom, okazuje się, iż religijne krajobrazy tych regionów znacznie się od siebie różnią.
Katolicyzm karaibski od zawsze rozwijał się w napięciu, ale też we współistnieniu z religiami afrykańskiej diaspory – vodou na Haiti, candomblé na wybrzeżu Brazylii, santeríą na Kubie czy kultem Maríi Lionzy w Wenezueli. W rezultacie powstały formy synkretyczne, które nie mają rzeczywistych odpowiedników ani na andyjskich wyżynach, ani w dorzeczu La Platy.
Z kolei katolicyzm Ameryki Środkowej został w wyjątkowo dużym stopniu ukształtowany przez teologię polityczną drugiej połowy XX wieku: męczeństwo arcybiskupa Óscara Romero, rozwój podstawowych wspólnot kościelnych oraz najbardziej konfrontacyjne odmiany teologii wyzwolenia, które pojawiły się w krajach wstrząsanych wojnami domowymi i amerykańskimi interwencjami.
Ameryka Południowa jest inna. A ściślej mówiąc, składa się z kilku odmiennych światów religijnych, które łączy wspólna geografia.
Stożek Południowy: świecka nowoczesność i głębokie korzenie maryjności
Urugwaj, pierwszy przystanek Leona XIV, jest najbardziej zsekularyzowanym państwem Ameryki Łacińskiej. Historycznie był też pierwszym krajem regionu, który wszedł na tę drogę.
Rozdział Kościoła od państwa w 1917 roku – wcześniejszy niż w większości państw europejskich – wiązał się z daleko idącą sekularyzacją życia publicznego. Zmieniono nazwy świąt religijnych, pozbawiono cmentarze charakteru wyznaniowego, a Kościół odsunięto od szkolnictwa.
To, co nastąpiło później, nie było jednak po prostu wycofaniem się Kościoła do własnego wnętrza, ale głębokim dostosowaniem jego sposobu działania do nowych warunków.
Nie mogąc już zakładać, iż społeczeństwo jest z natury katolickie, Kościół skoncentrował swoją działalność na edukacji, pomocy społecznej i duszpasterstwie w ubogich dzielnicach. Przestał być oczywistym elementem kultury, a stał się świadomie działającym uczestnikiem społeczeństwa obywatelskiego.
Patronka kraju, Matka Boża Trzydziestu Trzech, czczona w narodowym sanktuarium w mieście Florida, które odwiedził papież Leon, pozostaje centrum pobożności maryjnej. Przetrwała ona sekularyzację nie tyle dzięki bezpośredniej konfrontacji z nią, ile dzięki swojej trwałości.
Wizyta Leona XIV w tym sanktuarium, a także w jednej z marginalizowanych dzielnic Montevideo, dobrze oddaje sposób obecności Kościoła w Urugwaju: nie z pozycji społecznej dominacji, ale poprzez działanie na peryferiach.
Argentyna stanowi odmienny przypadek. Jest krajem kulturowo katolickim w stopniu znacznie większym, niż mogłyby sugerować same statystyki religijne. Jednocześnie jej historia naznaczona jest szczególnymi napięciami politycznymi, które uczyniły z Kościoła zarówno przestrzeń schronienia, jak i uczestnika sporów.
Narodowe sanktuarium w Luján, przyciągające każdego roku miliony pielgrzymów i będące miejscem jednego z największych zgromadzeń maryjnych na świecie, stanowi oparcie dla religijności ludowej, która trwa niezależnie od politycznych podziałów.
Pierwsza wizyta urzędującego papieża po pontyfikacie Franciszka – który przez cały czas sprawowania urzędu nie zdecydował się odwiedzić swojej ojczyzny – nabiera szczególnego znaczenia. Sama obecność Leona XIV unaocznia wagę tego wydarzenia.
Świat Andów i Amazonii
Aby zrozumieć te zjawiska od strony teologicznej, trzeba sięgnąć do pojęcia inkulturacji.
Nie oznacza ono synkretyzmu ani kompromisu doktrynalnego. Jest terminem używanym przez sam Kościół, którego teologiczne znaczenie zostało podkreślone przez Pawła VI w adhortacji Evangelii nuntiandi z 1975 roku, a następnie rozwinięte w encyklice Redemptoris missio i podczas Synodu Amazońskiego.
Inkulturacja oznacza autentyczne zakorzenienie Ewangelii w określonej kulturze, tak aby mogła ona wyrażać się poprzez adekwatne tej kulturze formy i kategorie.
Rezultatem jest nowy, prawomocny sposób przeżywania katolicyzmu, wcielony w formy, które rozwijają się dalej, niż przewidywała to pierwotna tradycja misyjna.
Katolicyzm andyjski należy do najbogatszych, ale również najbardziej dyskutowanych przykładów tego procesu na świecie.
Ewangelizacja XVI i XVII wieku nie polegała po prostu na zastąpieniu przedkolumbijskich struktur religijnych chrześcijaństwem. Ewangelia weszła z nimi w rzeczywisty kontakt.
Owocem tego spotkania stały się rozbudowane święta patronalne (fiestas patronales), bractwa religijne (cofradías), przedstawienia Chrystusa odzianego w miejscowe tkaniny czy wizerunki świętych, którzy przejęli imiona, a niekiedy także pewne cechy dawnych duchów gór.
Postać Pachamamy nigdy całkowicie nie zniknęła z andyjskich praktyk religijnych. Jej ponowne pojawienie się podczas Synodu Amazońskiego w 2019 roku wywołało gwałtowne kontrowersje właśnie dlatego, iż postawiło pytanie nieodłącznie związane z inkulturacją: gdzie kończy się uprawnione zakorzenienie chrześcijaństwa w kulturze, a zaczyna synkretyzm?
Posynodalna adhortacja Franciszka Querida Amazonia uznała istnienie tego napięcia. Leon XIV, który przybywa do Peru, znając tę debatę od wewnątrz, nie jest więc jedynie obserwatorem. To człowiek, który rozumie proces inkulturacji i osobiście uczestniczył w wysiłkach na rzecz jej urzeczywistnienia.
Trzechsetna rocznica kanonizacji św. Turybiusza z Mogrovejo nadaje peruwiańskiemu etapowi papieskiej podróży szczególny kontekst historyczny.
Turybiusz, wielki reformator Kościoła i arcybiskup Limy pod koniec XVI wieku, nauczył się języków keczua i ajmara, aby móc w nich głosić Ewangelię, katechizować i sprawować sakramenty.
Jest wzorem inkulturacji avant la lettre – zanim jeszcze pojawiło się samo pojęcie.
Przywołanie jego postaci przez Leona XIV podczas tej podróży ma wyraźne znaczenie teologiczne. Zakorzenia bowiem współczesną dyskusję w tradycji, która nie jest ani nowa, ani z natury kontrowersyjna, ale liczy już pięćset lat i znajduje potwierdzenie w życiu kanonizowanego świętego.
Powrót Leona XIV do Chiclayo, diecezji na północnym wybrzeżu Peru, którą kierował przez osiem lat, jest najbardziej osobistym momentem całej podróży.
Północne wybrzeże ma swój własny świat religijny, ukształtowany między innymi przez tradycję curanderismo, czyli miejscowych praktyk uzdrawiania.
Właśnie na gruncie tego rodzaju religijności ludowej problem inkulturacji staje się szczególnie aktualny, a zarazem wyjątkowo trudny do rozstrzygnięcia. Jest ona głęboko lokalna, często opiera się próbom ujednolicenia, a jednocześnie posługuje się wyraźnie katolickim językiem religijnym.
Leon XIV dobrze zna tę rzeczywistość, ponieważ przez lata prowadził w niej działalność duszpasterską.
Etap amazoński, obejmujący wizytę w Pucallpie, bezpośrednio nawiązuje do zagadnień podjętych podczas synodu w 2019 roku.
Jak Kościół ma służyć wspólnotom odległym geograficznie, kulturowo i językowo? I co adekwatnie oznacza przyznanie tym wspólnotom pewnej roli w kształtowaniu sposobu, w jaki tradycja katolicka wyraża się w ich własnym środowisku?
Dlaczego tak ważne jest, iż papież zna ten świat?
Podróże papieskie zawsze mają wymiar symboliczny. Jednak znaczenie tej symboliki zależy również od tego, jak dobrze rozumie ją sam papież.
Pierwszy powrót Jana Pawła II do Polski prawdopodobnie zmienił cały kraj i zachwiał systemem komunistycznym między innymi dlatego, iż Jan Paweł II był Polakiem, który przybywał do Polski z konkretnym przesłaniem.
Wizyty Franciszka na peryferiach miały szczególne znaczenie, ponieważ całe jego myślenie teologiczne kształtowało się pod wpływem doświadczenia życia na peryferiach.
Podróż Leona XIV do Ameryki Południowej jest ważna dlatego, iż papież nie przybywa tam z obcym wyobrażeniem o tym kontynencie. Powraca do rzeczywistości, która go ukształtowała. Powraca, mówiąc językiem – a adekwatnie językami – mieszkańców tych ziem, do ludzi, którzy wiedzą, co znaczyło to, iż zdecydował się wśród nich pozostać.
Katolicyzm Ameryki Południowej nie jest monolitem. Nie stanowi też po prostu tropikalnej, „egzotycznej” odmiany europejskiego pierwowzoru.
Jest rodziną tradycji, ukształtowanych przez kolonialny przełom, przetrwanie rdzennych kultur, obecność Afrykanów w jednych regionach i niemal całkowity brak tej obecności w innych, przez świecką nowoczesność południa i głębokie zakorzenienie andyjskich społeczności w ich tradycyjnych wyobrażeniach o świecie.
To katolicyzm kształtowany zarówno przez polityczne zmagania o wyzwolenie, jak i przez mniej spektakularne praktyki religijne: składane śluby i organizowane procesje.
Leon XIV jest w szczególny sposób przygotowany, by odnaleźć się w tej złożonej rzeczywistości i na nowo głosić w niej Ewangelię.
Lubisz nasze artykuły?
