Życie w średniowieczu: romantycznie czy dramatycznie?

Średniowiecze, obejmujące mniej więcej okres od V do XV wieku, często kojarzy się z rycerzami w lśniących zbrojach, zamkami i turniejami. Jednak codzienność ludzi tej epoki była o wiele bardziej złożona. Życie średniowieczne to kontrast między ciężką pracą chłopów a wystawnymi ucztami możnych, między religijnym rygorem a bujną kulturą ludową. Choć czasy te dzieli od nas wiele stuleci, fascynują nas do dziś.

Codzienność zwykłych ludzi

Większość mieszkańców średniowiecznej Europy stanowili chłopi, pracujący na roli, związani z ziemią należącą do pana feudalnego. Ich dzień zaczynał się o wschodzie słońca, a kończył po zmroku. Pracowali niemal cały rok, z wyjątkiem licznych świąt kościelnych, które stanowiły dla nich jedyną okazję do odpoczynku. Domy chłopskie były bardzo proste, często budowane z drewna, gliny i słomy. Jedno pomieszczenie służyło za kuchnię, sypialnię i przestrzeń roboczą. Ciekawostką jest to, iż ludzie rzadko spali samotnie; w jednej izbie nocowała cała rodzina, a nierzadko również zwierzęta gospodarskie, które zapewniały dodatkowe ciepło. Dieta chłopa opierała się głównie na chlebie, owsiance, kapuście, grochu i rzepie. Mięso było luksusem i pojawiało się głównie w czasie większych świąt. Zwyczajnym napojem było piwo, zawierające około 0,5% alkoholu, przez co było pite choćby przez dzieci, ponieważ woda mogła być zanieczyszczona.

Życie w miastach

W miastach, które zaczęły dynamicznie rozwijać się szczególnie od XII wieku, życie wyglądało zupełnie inaczej. Tu działały warsztaty rzemieślnicze, targi i karczmy. Miasta często otaczały mury obronne, a bramy zamykano o zmroku. Rzemieślnicy pracowali w cechach, organizacjach kontrolujących jakość wyrobów, ceny oraz zasady przyjmowania nowych uczniów. Aby zostać mistrzem, trzeba było przejść długą drogę: od ucznia, przez czeladnika, aż do wykonania dzieła mistrzowskiego. Ciekawostką jest, iż ulice średniowiecznych miast bywały niezwykle brudne. Nie istniały kanalizacja ani śmieciarki, więc odpadki często wyrzucano po prostu na ulicę. Z tego powodu wprowadzano choćby przepisy nakazujące chodzenie z latarnią po zmroku, aby uniknąć wpadnięcia w rynsztok.

Rycerze i ich świat

Rycerze to jedna z najbardziej romantyzowanych grup średniowiecza, choć ich życie było surowe i pełne obowiązków. Aby zostać rycerzem, chłopiec musiał przejść długie szkolenie, najpierw jako paź, potem giermek. Odpowiadał on za opiekę nad sprzętem swojego pana, uczył się walki, jazdy konnej i zasad kodeksu honorowego. Zbroje, choć ciężkie, były dopasowane do ciała i pozwalały na stosunkowo swobodne poruszanie się. Turnieje rycerskie, organizowane ku uciesze publiczności, były sposobem na trening, zdobycie sławy, ale przede wszystkim również zarobku. Wbrew współczesnym wyobrażeniom rycerze nie zawsze przestrzegali kodeksu. Bywali bezwzględni, a wojny, napady i grabieże stanowiły codzienność średniowiecznej polityki. Mimo to idea rycerskości, honoru, odwagi i wierności, to coś co niezmiennie kojarzy nam się ze średniowieczem.

Życie w cieniu Kościoła

Religia odgrywała dominującą rolę w życiu średniowiecznych ludzi. Kościół organizował czas pracy, święta, edukację i większość działalności społecznej. Kalendarz był pełen dni świątecznych, które regulowały rytm roku. Mnisi żyli w klasztorach, gdzie księgi przepisywano manualnie, tworząc bogato iluminowane manuskrypty. To właśnie tam powstawały pierwsze biblioteki, a klasztory były centrami wiedzy i nauki. Ciekawostką jest fakt, iż średniowieczni ludzie bardzo wierzyli w działanie relikwii, fragmentów ciała świętych lub przedmiotów uznawanych za cudowne. Niekiedy kościoły konkurowały ze sobą, która świątynia posiada bardziej skuteczny relikwiarz.

Zdrowie i medycyna

Medycyna średniowieczna była mieszanką elementów antycznej wiedzy, praktyk zielarskich i wiary w nadprzyrodzone siły. Choroby przypisywano często złym duchom, albo karze boskiej. Lekarzy było niewielu, a ich usługi kosztowne. Dlatego najczęściej leczono się ziołami, które były zadziwiająco skuteczne, wiele z nich stosuje się zresztą do dziś. Ciekawostką jest, iż ziołolecznictwem zajmowały się głównie kobiety, zwłaszcza tzw. zielarki lub szeptuchy. Plagi chorób, takie jak dżuma, siały ogromne spustoszenie. Czarna śmierć z XIV wieku zabiła choćby jedną trzecią populacji Europy. Ludzie nie rozumieli, skąd bierze się choroba, co prowadziło do dramatycznych zachowań, ucieczek, pogromów lub tworzenia procesji biczowników.

Rozrywki i zabawy

Mimo trudów życia ludzie średniowiecza potrafili się bawić. Ważnym elementem były jarmarki, podczas których odbywały się występy kuglarzy, muzyków i błaznów. Grało się w kości czy warcaby W zimie organizowano kuligi i lodowe zabawy, a latem, wesela i festyny wiejskie. Śpiew, taniec i opowiadanie historii były popularne w każdym stanie społecznym.