Zapomniany bohater, który przechytrzył carat. Bł. Honorat Koźmiński i jego tajna armia zakonników

5 dni temu

Autor: Brat Paweł

Gdy carat po powstaniu styczniowym kasował polskie klasztory i wypędzał zakonników, jeden kapucyn z Nowego Miasta nad Pilicą wymyślił coś, czego zaborca nie potrafił rozbić: tajną armię zakonników bez habitów. To błogosławiony Honorat Koźmiński — mistyk, najsłynniejszy spowiednik Warszawy i człowiek, którego pierwszy biograf nazwał wprost „Wielkim Budowniczym Katolickiej Polski”. Dziś w dużej mierze zapomniany, a przecież to jeden z najskuteczniejszych obrońców polskiej wiary i tożsamości w epoce zaborów. Oto jego historia — i garść ciekawostek, które robią wrażenie.

Kim był błogosławiony Honorat Koźmiński

Urodził się jako Wacław Koźmiński 16 października 1829 roku w Białej Podlaskiej, w rodzinie Stefana (architekta) i Aleksandry z Kahlów. Poszedł w ślady ojca — studiował architekturę na Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie. To właśnie w latach studiów, pod wpływem mody na wolnomyślicielstwo, młody Wacław stracił wiarę i stał się deklarowanym niedowiarkiem. Nic nie zapowiadało, iż kilkanaście lat później będzie o nim głośno w całym Królestwie jako o żywym świętym.

Przełom przyszedł w miejscu, z którego mało kto wychodził odmieniony na lepsze — w carskim więzieniu.

Cela w Cytadeli, która zmieniła wszystko

W 1846 roku dwudziestoletni Wacław został aresztowany przez Rosjan pod fałszywym zarzutem udziału w spisku niepodległościowym i osadzony w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej — tym samym, przez który przeszły pokolenia polskich patriotów. Pilnowano go tak surowo, iż nie pozwolono mu widywać się choćby z matką. W więzieniu ciężko rozchorował się na tyfus i otarł o śmierć.

To właśnie tam, w chłodzie celi, dokonało się jego nawrócenie. Po jedenastu miesiącach wyszedł z Cytadeli całkowicie odmieniony: człowiek, który trafił tam jako niedowiarek, opuścił ją z gorącą wiarą, która miała odtąd napędzać całe jego życie. Trudno o mocniejszy dowód, iż najciemniejsze miejsca bywają początkiem wielkich powołań.

Kapucyn i najsłynniejszy spowiednik Warszawy

Po ukończeniu studiów, 8 grudnia 1848 roku, Wacław wstąpił do zakonu kapucynów i przyjął imię zakonne Honorat. Po studiach teologicznych i filozoficznych przyjął święcenia kapłańskie 27 grudnia 1852 roku. gwałtownie okazało się, iż ma niezwykły dar prowadzenia dusz. Ojciec Honorat godzinami tkwił w konfesjonale warszawskiego kościoła kapucynów przy ul. Miodowej — do jego kratek ustawiały się kolejki mieszczan, robotników, inteligencji i arystokracji. Współcześni uważali go za jednego z najgorliwszych spowiedników stolicy; był też cenionym kaznodzieją i misjonarzem, gorliwie propagującym koła Żywego Różańca i III Zakon Franciszkański.

Już wtedy zaczął realizować to, co stało się dziełem jego życia — zakładanie wspólnot zakonnych. Wspólnie z Zofią Truszkowską (późniejszą bł. Marią Angelą) współtworzył zgromadzenie felicjanek, które dziś działa na kilku kontynentach. Nikt nie przypuszczał, iż niedługo cała ta praca zejdzie do podziemia.

Kasata zakonów: gdy carat chciał zdławić polską wiarę

Po klęsce powstania styczniowego władze carskie rozpoczęły brutalną rozprawę z Kościołem. W 1864 roku ukaz zaborcy skasował niemal wszystkie klasztory w Królestwie Polskim — z wyjątkiem sióstr szarytek obsługujących szpitale. Kapucynów usunięto, a Honorata przeniesiono najpierw do Zakroczymia, a od 1892 roku do Nowego Miasta nad Pilicą, gdzie spędził resztę życia.

Rosjanie proponowali zakonnikom pieniądze, byle tylko wyjechali za granicę i przestali „zagrażać” spokojnemu imperium. Honorat odmówił i poradził współbraciom, by nie ruszali się z miejsca. Wypowiedział wtedy słowa, które brzmią jak program całego jego życia: „Tutaj róbmy, co się da i ratujmy naszą biedną Ojczyznę, a przyszłość Panu Bogu zostawmy”. Zamiast się poddać — obmyślił sposób, by życie zakonne w Polsce przetrwało mimo zakazu.

Genialny pomysł: tajna armia zakonników bez habitów

Skoro nie wolno było nosić habitu ani prowadzić jawnych klasztorów, Honorat stworzył zgromadzenia bezhabitowe — wspólnoty zakonne, których członkowie z pozoru niczym nie różnili się od zwykłych ludzi. Pracowali jako szwaczki, robotnice, nauczycielki, służące, sklepowe czy rzemieślnicy, a jednocześnie żyli ślubami i regułą Trzeciego Zakonu św. Franciszka. Dla carskiej policji byli niewidzialni; dla Kościoła — prawdziwą, ukrytą armią.

Sam założyciel nazywał je „świętymi oddziałami”. Nie pozwalał im przywdziewać habitu właśnie po to, by — jak pisał — „nie zwracając uwagi wrogów Kościoła świętego”, mogli swobodnie pracować „nad wychowaniem religijnym swego narodu”. Wspólnoty te podejmowały pracę charytatywną i apostolską przede wszystkim wśród młodzieży szkolnej i rzemieślniczej, w fabrykach, wśród ludu wiejskiego oraz w przytułkach dla ludzi starych i ubogich. Genialność pomysłu doceniano choćby w Rzymie: kardynał Vives, prefekt watykańskiej kongregacji, gdy w 1910 roku dowiedział się o istnieniu tych wspólnot, miał wznieść oczy ku niebu i dziękować Bogu. Ktoś inny skwitował to po łacinie: „Digitus Dei hic!” — „Palec Boży w tym jest!”.

Co uderzające, Honorat zaprojektował osobne zgromadzenia dla niemal każdego stanu społecznego — inne dla wieśniaków, inne dla robotnic fabrycznych, inne dla nauczycielek czy służących. W ten sposób ukryte życie zakonne wnikało we wszystkie warstwy narodu, także tam, gdzie oficjalny Kościół — skrępowany represjami — nie miał wstępu.

Wśród zgromadzeń założonych przez bł. Honorata szczególne miejsce zajmowały Zgromadzenie Sióstr Służek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanej oraz Zgromadzenie Służebnic Matki Dobrego Pasterza, zwane Pasterzankami. Służki powstały w 1878 roku pod silnym wpływem objawień gietrzwałdzkich, przy współudziale Barbary Samulowskiej — jednej z wizjonerek. Ich misją była katechizacja, wychowanie dzieci i młodzieży oraz opieka nad chorymi, ubogimi i rodzinami wiejskimi; w ten sposób duchowe przesłanie Gietrzwałdu znalazło praktyczne przedłużenie w codziennej służbie drugiemu człowiekowi. Pasterzanki poświęciły się zaś jednej z najtrudniejszych posług swoich czasów — ratowaniu dziewcząt i kobiet zagrożonych demoralizacją i uwikłanych w prostytucję: oferowały im schronienie, wychowanie religijne, naukę zawodu i możliwość rozpoczęcia nowego życia, pomagając odzyskać godność i odnaleźć swoje miejsce w społeczeństwie.

„Wielki Budowniczy Katolickiej Polski”

W sumie ojciec Honorat powołał do życia kilkanaście zgromadzeń zakonnych (tzw. honorackich), z których wiele istnieje do dziś — m.in. felicjanki, honoratki, serafitki, kapucynki i sercanki. Do końca dbał o ich świętość: nad regułą samych felicjanek pracował, jak wyznawał, blisko trzydzieści lat. Był przy tym niestrudzonym misjonarzem ludowym i autorem dziesiątek książek duchowych; wiele godzin spędzał na modlitwie.

Jego dzieło miało wymiar nie tylko religijny, ale i narodowy. W czasach, gdy zaborca chciał wykorzenić z Polaków wiarę i polskość, Honorat po cichu podtrzymywał jedno i drugie. Nie bez powodu generał kapucynów w liście z 1908 roku pisał, iż osiemdziesięcioletni Honorat „w całej Polsce, zostającej pod rządem rosyjskim, za świętego jest uważany i czczony”. Pierwszy polski biograf, redemptorysta o. Aleksander Piotrowski, dał mu tytuł, który mówi wszystko: „Wielki Budowniczy Katolickiej Polski”.

Prorok, który przed komunizmem ostrzegał już w 1892 roku

Oto ciekawostka, która zaskakuje: już w 1892 roku — ćwierć wieku przed rewolucją bolszewicką — Honorat ostrzegał na piśmie przed komunizmem, nazywając go „sektą”, której „zasady i knowania tajemnicze są szatańskie i wprost przeciwne chrześcijaństwu”. Pisał, iż jej wyznawcy „wyglądają dnia, w którym będą mogli rozpalić ogień anarchii wszędzie”. Dziejowe potwierdzenie tej diagnozy przyszło w XX wieku aż nadto dosłownie.

Próba wierności: posłuszeństwo Kościołowi

Życie Honorata nie było wolne od dramatów. Z kręgów bliskich niektórym jego wspólnotom wyrósł na terenie Królestwa ruch mariawitów, potępiony następnie przez Stolicę Apostolską. Do bolesnych doświadczeń doszła też reorganizacja jego zgromadzeń przeprowadzona przez biskupów w 1908 roku. Honorat, choć osobiście dotknięty tymi decyzjami, dał przykład pokory — przyjął je z pełnym posłuszeństwem i uległością. Dla człowieka o tak wielkim autorytecie było to świadectwo, iż wierność Kościołowi liczy się bardziej niż własne dzieło.

Śmierć w opinii świętości i beatyfikacja

Ostatnie lata spędził niemal zupełnie głuchy i cierpiący fizycznie, oddany modlitwie i kontemplacji. Zmarł w opinii świętości 16 grudnia 1916 roku w Nowym Mieście nad Pilicą, gdzie do dziś znajdują się jego relikwie w kościele kapucynów. Pamięć o nim żyła w narodzie przez cały wiek XX. Jan Paweł II ogłosił go błogosławionym 16 października 1988 roku — symbolicznie w dniu urodzin Honorata i w rocznicę własnego pontyfikatu. Bł. Honorat Koźmiński jest głównym patronem diecezji łowickiej, a jego liturgiczne wspomnienie przypada 13 października.

Ciekawostki o bł. Honoracie Koźmińskim

– Imię Honorat pochodzi od łacińskiego honoratus — „czczony, szanowany”; okazało się prorocze.
– Nawrócił się w celi Cytadeli, do której trafił niewinnie — to jedno z najbardziej niezwykłych nawróceń w polskiej historii.
– Założył kilkanaście zgromadzeń zakonnych — prawdopodobnie rekord wśród polskich świętych i błogosławionych.
– Współtworzone przez niego felicjanki działają dziś m.in. w USA i Kanadzie.
– Był gorącym czcicielem Najświętszej Maryi Panny i pisał o objawieniach w Gietrzwałdzie (1877), jedynych uznanych przez Kościół objawieniach maryjnych na ziemiach polskich.
– Został beatyfikowany w dniu swoich urodzin, 16 października.

Najczęstsze pytania

Kim był Honorat Koźmiński?
To polski kapucyn, mistyk i spowiednik (1829–1916), założyciel kilkunastu zgromadzeń zakonnych, w tym bezhabitowych, który pod zaborem rosyjskim podtrzymywał życie zakonne i polską wiarę. Beatyfikowany w 1988 roku.

Gdzie jest pochowany Honorat Koźmiński?
W kościele Ojców Kapucynów w Nowym Mieście nad Pilicą, gdzie zmarł 16 grudnia 1916 roku.

Co oznacza imię Honorat?
Pochodzi od łacińskiego honoratus i znaczy „czczony, szanowany, obdarzony czcią”.

Kiedy przypada wspomnienie bł. Honorata Koźmińskiego?
13 października; jest on głównym patronem diecezji łowickiej.

Kiedy odbyła się beatyfikacja Honorata Koźmińskiego?
16 października 1988 roku dokonał jej papież Jan Paweł II.

Źródła

Opracowano na podstawie: A. Piotrowski, „Wielki Budowniczy Katolickiej Polski. Sługa Boży o. Honorat Kapucyn” (Warszawa 1932); pism własnych bł. Honorata Koźmińskiego oraz materiałów hagiograficznych i kalendarza liturgicznego Kościoła katolickiego.