Współpraca Archiwów Watykańskich i IPN

Niedawno ukazała się publikacja ks. dr. Adama Szpotańskiego pt. Inwentarz Archiwum Historycznego Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej. Zespół Piusa XII, t. 1 (2025).Książka prezentuje zasób Archiwum Historycznego Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej, obejmujący dokumenty szczególnie istotne dla badaczy najnowszej historii Polski, przede wszystkim z okresu drugiej wojny światowej oraz lat powojennych, aż do końca pontyfikatu Piusa XII w 1958 roku.„Są to materiały stosunkowo niedawno odtajnione. Należy podkreślić, iż do tej pory badacze nie mieli możliwości korzystania z nich” – zaznacza dr Sebastian Pilarski, dyrektor Biura Badań Historycznych IPN. „Można powiedzieć, iż otwieramy drzwi do archiwum, w którym historycy znajdą ogromną ilość bezcennych informacji dotyczących historii Polski” – dodaje.Inwentarz powstał w ramach projektu badawczego poświęconego relacjom między państwem komunistycznym a Kościołem katolickim i innymi związkami wyznaniowymi po 1945 roku. Instytut Pamięci Narodowej prowadzi w tej chwili szeroko zakrojone badania nad historią Polski w latach 1917-1990, obejmujące m.in. okupację niemiecką i sowiecką, opór społeczny po 1945 roku, działalność podziemia niepodległościowego, kryzysy polityczne PRL, funkcjonowanie aparatu bezpieczeństwa, a także relacje polsko-żydowskie oraz zagładę Żydów na okupowanych ziemiach polskich.„Jednym z ustawowych zadań IPN jest prowadzenie możliwie szerokich badań nad losami Polski i Polaków w oparciu o zagraniczne archiwa” – podkreśla ks. dr Adam Szpotański, pracownik wrocławskiego oddziału IPN, oddelegowany do przeprowadzenia kwerendy w Watykanie i przygotowania publikacji.Jak przyznaje, największym zaskoczeniem było dla niego bogactwo materiałów przechowywanych przez Stolicę Apostolską dotyczących sytuacji Kościoła w Polsce. Dokumentacja ta pokazuje, iż watykańscy urzędnicy nie opierali się wyłącznie na relacjach napływających od polskich hierarchów, ale konfrontowali je z informacjami uzyskiwanymi od nuncjuszy apostolskich oraz przedstawicieli dyplomatycznych w krajach ościennych. Pozwala to lepiej zrozumieć mechanizmy podejmowania decyzji w Sekretariacie Stanu oraz sposób, w jaki Stolica Apostolska analizowała sytuację Kościoła w państwach bloku wschodniego.Pierwszy tom inwentarza obejmuje dokumenty z serii polskiej w watykańskim archiwum. Drugi tom, który znajduje się w tej chwili w przygotowaniu, będzie zawierał wykaz dokumentów odnoszących się do Polski i Polaków, znajdujących się w innych seriach narodowych i tematycznych. Wśród materiałów znajdą się również dotąd niepublikowane archiwalia dotyczące internowania ks. kard. Stefana Wyszyńskiego, co stanowi istotne uzupełnienie wiedzy o relacjach państwo-Kościół w okresie stalinowskim.Publikacja inwentarza jest owocem ścisłej współpracy pomiędzy Instytutem Pamięci Narodowej a Sekretariatem Stanu Stolicy Apostolskiej. Partnerstwo to ma wymiar nie tylko techniczny, ale przede wszystkim naukowy i instytucjonalny. Umożliwia ono polskim badaczom systematyczny dostęp do kluczowych źródeł watykańskich, a zarazem wpisuje się w szerszy proces otwierania archiwów Stolicy Apostolskiej dla środowiska międzynarodowego.Współpraca ta pokazuje, iż rzetelne badania nad historią XX wieku, zwłaszcza nad relacjami między Kościołem a systemami totalitarnymi, wymagają dialogu i zaufania pomiędzy instytucjami państwowymi i kościelnymi. Inicjatywa ta nie tylko „otwiera drzwi do archiwum”, ale również tworzy trwałą platformę współpracy, która może w przyszłości zaowocować kolejnymi wspólnymi projektami badawczymi, edycjami źródeł i konferencjami naukowymi, pogłębiając wiedzę o historii Polski i roli Stolicy Apostolskiej w dramatycznych wydarzeniach XX wieku.