W służbie niepodległej i katolickiej Polski. 84. rocznica powstania Narodowych Sił Zbrojnych

20 września 1942 roku powołano Narodowe Siły Zbrojne — drugą pod względem liczebności formację zbrojną Polski Podziemnej. Zostały one utworzone na mocy rozkazu pułkownika Ignacego Oziewicza ps. „Czesław”, który objął stanowisko pierwszego komendanta głównego organizacji. Trzon nowej formacji stanowiły Organizacja Wojskowa Związek Jaszczurczy oraz ta część Narodowej Organizacji Wojskowej, która sprzeciwiła się scaleniu z Armią Krajową. Do NSZ przystąpiło również kilka mniejszych organizacji oraz część żołnierzy Armii Krajowej. Jesienią 1943 roku Narodowe Siły Zbrojne liczyły około 73 tysięcy członków. Po wkroczeniu na terytorium Rzeczpospolitej oddziałów Armii Czerwonej i rozpoczęciu okupacji sowieckiej żołnierze NSZ należeli do najzacieklej prześladowanych uczestników podziemia niepodległościowego, a propaganda komunistyczna przez dziesięciolecia przedstawiała ich jako niemieckich kolaborantów.

Głównym celem NSZ była walka o niepodległość Polski oraz odbudowę państwa w jego przedwojennych granicach na wschodzie, a zarazem przesunięcie granicy zachodniej na Odrę i Nysę Łużycką. Program ten określano mianem „marszu na zachód”. Program organizacji przewidywał również utworzenie Katolickiego Państwa Narodu Polskiego w drodze przewrotu narodowego, rozumianego jako głęboka przemiana wszystkich dziedzin życia społecznego. Pod względem społecznym i gospodarczym postulowano narodowy samorząd gospodarczy z zachowaniem własności prywatnej oraz solidaryzm narodowy przeciwstawiony marksistowskiej walce klas. Ustrój polityczny miał się opierać na narodowym systemie parlamentarnym, natomiast bezpieczeństwa wspólnoty narodowej miała strzec armia zdolna do obrony Polski przed totalitaryzmem niemieckim i sowieckim. W polityce zagranicznej przewidywano utworzenie konfederacji państw Europy Środkowej. Fundamentem życia państwowego i narodowego miała być wiara katolicka, a przyszła Polska — katolickim państwem wyznaniowym. Praca ideowo-wychowawcza NSZ kształtowała żołnierzy w duchu walki o niepodległość Wielkiej Polski, przywiązania do idei narodowej i wierności wierze katolickiej. Stanowczo odrzucano zarówno niemiecki narodowy socjalizm, jak i sowiecki komunizm, krytykując zarazem partyjniactwo oraz wpływy dawnych piłsudczyków w Armii Krajowej. Krytycznie oceniano również rolę odgrywaną przez Żydów w przedwojennym życiu społecznym i gospodarczym oraz postulowano ograniczenie ich wpływów w przyszłej Polsce. Jednocześnie podkreślano lojalność wobec władz Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie i Naczelnego Wodza. Szczególną rolę w działalności ideowej i wychowawczej odgrywała rozbudowana prasa organizacyjna. NSZ wydawały około 130 czasopism, wśród których znajdowały się m.in. „Narodowe Siły Zbrojne”, „Szaniec” oraz skierowane do duchowieństwa katolickiego „Lux Mundi”.

Dowództwo NSZ przewidywało, iż przed zakończeniem wojny ziemie polskie zostaną zajęte przez Armię Czerwoną. Z tego względu planowane wystąpienie zbrojne zamierzano podjąć przede wszystkim na Ziemiach Zachodnich, po nadejściu wojsk amerykańskich i brytyjskich. Opracowywano plany operacyjne ze szczególnym uwzględnieniem Ziem Postulowanych, prowadzono werbunek i szkolenie wojskowe, gromadzono broń, rozbudowywano wywiad oraz przeprowadzano akcje zaopatrzeniowe i uwalniania więźniów. 7 marca 1944 roku zawarto umowę o scaleniu Narodowych Sił Zbrojnych z Armią Krajową. Decyzja ta doprowadziła jednak do rozłamu: część NSZ podporządkowała się dowództwu AK, natomiast część wywodząca się ze Związku Jaszczurczego zachowała niezależność polityczną, wojskową i organizacyjną. W sierpniu 1944 roku utworzono Brygadę Świętokrzyską. Walczyła ona zarówno z komunistycznymi oddziałami Armii Ludowej i partyzantki sowieckiej — odnosząc 8 września zwycięstwo pod Rząbcem — jak i z Niemcami, z którymi starła się 20 września pod Cacowem. W styczniu 1945 roku, wobec zbliżającej się Armii Czerwonej, Brygada rozpoczęła marsz na Zachód. Dzięki temu uniknęła rozbrojenia przez Sowietów i zachowała zwartość organizacyjną. Około 3,5 tysiąca żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych uczestniczyło również w powstaniu warszawskim, walcząc zarówno we własnych oddziałach, jak i w szeregach Armii Krajowej. W listopadzie 1944 roku część organizacji podporządkowana wcześniej AK wznowiła samodzielną działalność, a następnie została przekształcona w Narodowe Zjednoczenie Wojskowe. Pozostałe struktury NSZ zachowały samodzielność do częściowego połączenia z Narodowym Zjednoczeniem Wojskowym na przełomie 1945 i 1946 roku. Po ponownym zajęciu Polski przez Sowietów żołnierze obozu narodowego kontynuowali walkę o niepodległość przeciwko NKWD, Urzędowi Bezpieczeństwa, Korpusowi Bezpieczeństwa Wewnętrznego i podporządkowanemu komunistom Wojsku Polskiemu, a także przeciwko oddziałom banderowskiej Ukraińskiej Powstańczej Armii. Do 1947 roku większość oddziałów oraz Komenda Główna zostały rozbite przez komunistyczny, okupacyjny aparat terroru i represji.Niektóre grupy kontynuowały jednak walkę konspiracyjną aż do połowy lat pięćdziesiątych, płacąc za wierność idei niepodległej i katolickiej Polski więzieniem, torturami i śmiercią.