Sławomir Sztajer: Religia nie spadła z nieba – wyłoniła się z ludzkiego umysłu

Podejście kognitywne pozwala rzucić światło na podstawowe kategorie umysłowe, na których opiera się religia, ale jednocześnie nie rozstrzyga – i nie pretenduje do rozstrzygania – sporów filozoficznych czy teologicznych o jej prawdziwości.

Tekst ukazał się w kwartalniku „Więź” wiosna 2026. W wolnym dostępie można przeczytać jedynie jego fragment. W całości jest otwarty tylko dla prenumeratorów naszego pisma i osób z wykupionym pakietem cyfrowym. Subskrypcję można kupić TUTAJ.

Karol Grabias: Nie trzeba interesować się przesadnie akademią, by zauważyć, iż nauki kognitywne są dziś „w natarciu”: w językoznawstwie, teorii literatury, psychologii. Czym jest zwrot kognitywny – którego jest Pan reprezentantem – w badaniach nad religią? Jak zmienia on współczesne pojmowanie religii?

Sławomir Sztajer: Przede wszystkim jest to takie podejście do badań nad religiami, dla którego bardzo istotny jest ideał naukowości. Nie chodzi o to, by kwestionować dotychczasowe osiągnięcia dyscyplin społecznych i humanistycznych na tym polu, ale o to, by owo pole poszerzyć o narzędzia nauk przyrodniczych: biologii ewolucyjnej czy neuronauki, a także podejść korzystających z osiągnięć nauk przyrodniczych, jak psychologia ewolucyjna i psychologia poznawcza.

Oczywiście nie ma prostej odpowiedzi na pytanie, czym jest zwrot kognitywny w badaniach nad religiami, bo w ramach tego nurtu wyróżnić można bardzo wiele gałęzi czy dróg badawczych. Łączy je jednak, poza dążeniem do oparcia się na metodach nauk przyrodniczych, kilka założeń metodologicznych i teoretycznych.

Pierwszym z nich jest interdyscyplinarność – chodzi tu nie o zwykłe zestawianie wyników z różnych dziedzin, ale o próbę integracji i syntezy teoretycznej oraz metodologicznej. Antropologia religii, socjologia, psychologia, neuronauki i biologia ewolucyjna nie tylko współistnieją, ale wzajemnie się przenikają.

Drugie podstawowe założenie to naturalizm: religię traktujemy jako zjawisko naturalne, czysto ludzkie, które da się badać naukowo – tłumacząc jedne mierzalne fakty przez inne mierzalne fakty. Wykluczamy założenia teologiczne i metafizyczne, skupiając się na tym, co empirycznie dostępne. To odróżnia kognitywistykę od wielu tradycyjnych badań religioznawczych.

Wreszcie – pluralizm metodologiczny. Sięgamy po bardzo różne narzędzia: eksperymenty psychologiczne, analizy procesów poznawczych, techniki neuroobrazowania, modele ewolucyjne.

Czyli zasadniczo badacze analizują dane zjawisko – w tym przypadku religię – jako zbiór pojęć i kategorii, które pomagają ludziom przetwarzać informacje w określony sposób?

– Przedmiotem badań jest przede wszystkim umysł i procesy umysłowe: to, jak ludzki mózg i umysł przetwarzają informacje. Ale od razu trzeba dodać, iż w kognitywnym badaniu religii bardzo ważne jest też podejście ewolucyjne. Nie wszyscy kognitywiści po nie sięgają, ale gdy chcą poszerzyć bazę wyjaśniania zjawisk religijnych, często odwołują się do wyjaśnień ewolucyjnych – czerpiących z biologii ewolucyjnej, psychologii ewolucyjnej i innych nauk opartych na teorii ewolucji.

Tekst ukazał się w kwartalniku „Więź” wiosna 2026 w dziale „Popołudnie wiary”.