'Santiago! Santiago!' - obrońca rycerzy w walce z islamem / Sikorski

publixo.com 1 godzina temu

Kawalerowie Maltańscy to obrońcy chrześcijańskiej Europy przed zagrożeniem jakim w czasach nowożytnych było Imperium Osmańskie. Do tej idei walki potrzebowali wsparcia, również pochodzenia niebiańskiego. Tu ogrywał istotną rolę orędownik rycerskiego męstwa - św. Michał Archanioł a w walce miał pomagać św. Jakub Starszy - święty Pański z dużym doświadczaniem - w to wierzono.
Mattia Preti, `Św. Jakub starszy jako pielgrzym`, obraz w ołtarzu kaplicy Języka Portugalii, Leonu i Hiszpanii, II poł. XVII w., konkatedra św. Jana Chrzciciela w Valletcie, fot. Marek SikorskiDla Kawalerów Maltańskich Matka Boska była orędowniczką, św. Jan Chrzciciel i św. Paweł wzorem do naśladowania, a św. Michał Archanioł niebiańskim rycerzem pokonującym zło i szatana, natomiast św. Jakub Starszy stał się obrońcą i siłą w walce z islamem.

Mattia Preti, `Św. Jakub starszy jako pielgrzym`, obraz w ołtarzu kaplicy Języka Portugalii, Leonu i Hiszpanii, II poł. XVII w., konkatedra św. Jana Chrzciciela w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Zakon ten potrzebował wsparcia nie tylko materialnego, ale duchowego, a temu służyła wiara we wstawiennictwo świętych Pańskich, czyli zgodnie z kościelnymi dogmatami wierzono, w ich rzeczywistą obecność i wstawiennictwo, a choćby ingerencję w ważne wydarzenia.
W tym przypadku takim pośrednikiem był św. Jakub Starszy - patron Hiszpanii, bo z nim łączy sie historia objawienia jako pogromcy wyznawców islamu. O tym mówią dzieła sztuki i opowiadają utwory hagiograficzne, a w jednym z nich czytamy, w znanym kiedyś i wielokrotnie w czasach nowzytnych wydawany dziele

` Flos sanctorum...` : ``Albowiem od momentu cudownego odnalezienia jego grobu, chwalebny Apostoł Święty Jakub zaczął w widoczny sposób towarzyszyć i pomagać chrześcijańskim armiom w ich najcięższych i najbardziej krwawych bitwach przeciwko Maurom. Gdy tylko wierni chrześcijanie znajdowali się w wielkim niebezpieczeństwie, otoczeni przez niezliczone wojska niewiernych, wzywali na pomoc imię swego świętego Patrona, wznosząc okrzyk wojenny: „Santiago! Santiago!` (fragment dzieła `Flos...`).
Rycerze potrzebowali świętych patronów, którzy łączyliby ich duchowość z militarnym powołaniem do walki z islamem, w tym z zagrożeniem jakim w czasach nowożytnych było Imperium Osmańskie.
Św. Jakub Starszy był dla Kawalerów Maltańskich idealnym wzorem.
Ewangelia nazywa go `Synem Gromu`, a tradycja przedstawia go jako pierwszego męczennika spośród Apostołów. Już w średniowieczu stał się symbolem `Santiago Matamoros` - `Jakuba Pogromcy Maurów`, w czasie rekonkwisty.

Kult św. Jakuba Większego należał do duchowości hiszpańskich joannitów na Malcie z racji tego , iż św. był głównym patronem Hiszpanii. To oni wspierali tu jego kult. Wywodził się on z tradycji Santiago de Compostela, jednego z największych średniowiecznych ośrodków pielgrzymkowych Europy, gdzie – według tradycji kościelnej, ale nie w znaczeniu prawdy historycznej – spoczęły relikwie apostoła .
Średniowieczne źródła ukształtowały dwa podstawowe wizerunki św. Jakuba: pielgrzyma, głoszącego Ewangelię i prowadzącego wiernych do Chrystusa, oraz `Santiago Matamoros`– rycerza obrońcę chrześcijaństwa zwyciężającego Maurów, będącego symbolem rekonkwisty (`rekonkwista` - hiszp. i port. reconquista, czyli „ponowne zdobycie” to trwający od VIII do XV wieku proces wypierania Maurów , tj. muzułmanów z Półwyspu Iberyjskiego przez chrześcijańskich władców).
Św. Jakub był synem Zebedeusza i Salome oraz starszym bratem św. Jana Ewangelisty. Należał do pierwszych uczniów powołanych przez Chrystusa nad Jeziorem Galilejskim (Mt 4, 21–22). Wraz z Piotrem i Janem tworzył najbliższy krąg uczniów Jezusa, Według Ewangelii był świadkiem wskrzeszenia córki Jaira (Mk 5, 37), Przemienienia Pańskiego na górze Tabor (Mt 17, 1–9) oraz modlitwy Chrystusa w Ogrodzie Getsemani (Mk 14, 33–42).

Nowy Testament przekazuje również, iż Jezus nadał Jakubowi i Janowi przydomek Boanerges, czyli „synowie gromu” (Mk 3, 17), co interpretowano jako wyraz ich gorliwości i odwagi. Według Dziejów Apostolskich św. Jakub poniósł śmierć męczeńską około 44 roku z rozkazu Heroda Agryppy I, stając się pierwszym spośród apostołów, który oddał życie za Chrystusa. Jego późniejsze życiorysy opowiadają o pracy misyjnej w Hiszpanii i o tym, iż po śmierci jego szczątki w cudowny sposób tam powróciły i jeszcze bardzie cudowniejszy zostały odkryte i stały się relikwią w słynnym w średniowieczu sanktuarium w Santiago de Compostela, które przyciągało do siebie niezliczone rzesze pielgrzymów. To wszystko, co z dziejami tej postaci jest związane powstaje tylko w sferze legendy chrześcijańskiej i kultu religijnego, a nie faktu historycznego.

W przekazie biblijnym nie pojawia się jednak żadna wzmianka o jego działalności misyjnej w Hiszpanii ani o miejscu pochówku. A inne źródła, te późniejsze są wymysłem religijnej fantazji na potrzeby kultu i nic więcej. Do nich należą, oprócz słynnej, pochodzacej z XIII wieku, `Złotej legendy` Jakuba z Voraginy, która nic nie wspomina o walkach z Maurami. Do znanych średniwocznych żródłe kultu należą inne dzieła mówiące o nim jako pogromcy Maurów: `Liber Sancti Jacobi` (Codex Calixtinus) (anonimowy kompilator, XII w.), `Historia Silense` (autor anonimowy), Chronica Adefonsi Imperatoris (autor anonimowy), `Estoria de España` Alfonsa X (opracowana przez królewskie scriptorium).

Najważniejszym dziełem nowożytnym, było ich kilka, dotyczącym kutu i historii św. Jakuba w Hiszpanii jest wspomniane juz `Flos sanctorum, o Libro de las vidas de los santos...` napisane prez Pedro de Ribadeneyra i wydane w 1604 roku w Madrycie i wznawiane wielokrotnie. Drugim zaś słynnym dziełem jest `Historia del Apóstol de Iesús Christo Sanctiago España Patron` , napisana prez Mauro Castellá Ferrer i wydana w 1610 roku. W tym dziełach jest mowa właśnie o legendarnej bitwie pod Clavijo oraz o objawianiu się Matki Boskiej na kolumnie w okolicach Saragosy i o cudach prze grobie Świętego. Siłą rzeczy dzieła te, posiadające `imrpimatur` kościelne, znane były wśród hiszpańskich Kawalerów Maltańskich i prawdopodobnie miały wpływ na powstawanie dzieł malarskich w kaplicy Portugalii, Leonu i Hiszpanii w konkatedrze pw. św. Jan Chrzciciela w Valletcie.W każdym razie dzieła hagiograficzne kształtowały treść dzieł sztuki sakralnej, które musiały być właśnie zgodne z duchem litery w związku z kościelną cenzurą po soborze trydenckim. Jak wiemy z historii sztuki, dzieła sakralne tworzył artysta, we współpracy z inventorem, a był nim duchowny i oczywiście wpływ miał mecenas, a zwykle był nim też duchowny. A temu wszystkiemu przyglądała się inkwizycja.
Po osiedleniu się Zakonu św. Jana na Malcie w 1530 roku kult św. Jakuba, jako pogromcy islamu, został przeniesiony tu przez rycerzy języków Kastylii, Leónu i Portugalii. Szczególnego znaczenia nabrał po Wielkim Oblężeniu Malty w 1565 roku, kiedy zwycięstwo nad Imperium Osmańskim interpretowano jako znak Bożej opieki nad zakonem.

Jakuba Starszy jako `Santiago Matamoros`, grafika , XVII w., z działa ` `Historia del Apóstol de Iesús Christo Sanctiago España Patron` (domena publiczna)

Jego kult został świadomie wpisany w program urbanistyczny Valletty. W sąsiedztwie Auberge de Castille, siedziby rycerzy hiszpańskich, znajdował się kościół św. Jakuba, natomiast zachodni odcinek fortyfikacji tworzyły S.t James Bastion i St. James Cavalier tworząc tzw. „krajobraz jakubowy” (Jacobean landscape).
Centrum kultu stanowił kościół pw. św. Jakuba Starszego, związany z hiszpańskim językiem Zakonu. Znajduje się w nim, pochodzący z początku XVII wieku, obraz Filippo Paladiniego (1544-1614) przedstawiający apostoła Jakuba Starszego jako pielgrzyma przy wejściu do jaskini, trzymającego laskę i anioła trzymającego liść palmowy - symbolizujący jego męczeńską śmierć.

Jeszcze bogatszy program ikonograficzny powstał w kaplicy języka Kastylii, Leónu i Portugalii w konkatedrze św. Jana. Mattia Preti ukazał tam w ołtarzu kaplicy obraz, z XVII wieku przedstawiający św. Jakuba jako pielgrzyma z kosturem, muszlą i tykwą, zmierzającego do groty, a lunetach kaplicy `Objawienie Matki Bożej na kolumnie` oraz legendarną `Bitwę pod Clavijo z 844 r.`, podczas której apostoł – jako `Santiago Matamoros` objawił się na białym koniu prowadząc chrześcijan do zwycięskiej walki z Maurami. Oczywiście ta bitwa nigdy nie miała miejsca, ale przekazy hagiograficzne o niej wspominały całkiem poważnie i celowo, więc potraktowano opowieść o niej jak prawdę historyczną. Podkreślić należy, iż fikcje historyczne to specjalność historiografii średniowiecznej i nowożytnej historiografii i hagiografii. Wydaje sie być sprawą pewną, iż układając program ideowy wizerunków św. Jakuba Starszego malarz Mattia Preti posłużył si, wsponanym już, hiszpanskim dziełem hagiograficznym ``Historia del Apóstol de Iesús Christo Sanctiago España Patron`, a w nim właśnie jest mowa o tej bitwie pod Clavijo i objawieniu św. Jakubowi Matki Boskiej na kolumnie.

A scena ta to historia również legendarna, jednakże nie zaczerpnięta ze słynnej `Złotej legendy` Jakuba z Voraginy - średniowiecznego dzieła hagiograficznego, ale z późniejszych źródeł hagiograficznych , stała sie ona podstawą do wielkiego kultu maryjnego w Hiszpanii, zwanego Nuestra Señora del Pilar`, czyli Matki Bokiej z Pilar, przenośnego też przez hiszpańskich rycerzy na Maltę.
W Valletcie jest barokowy kościół pw. Matki Boskiej z Pilar`, a w nim kilka świadectw kultu św. Jakuba Starszego.

Obraz odwołuje się do jednej z najstarszych legend chrześcijańskiej Hiszpanii, według której Matka Boża ukazała się św. Jakubowi około 40 roku po Chrystusie nad brzegiem rzeki Ebro w Saragossie. Maryja, stojąc na marmurowej kolumnie - symbolu mocy Bożej i Kościoła, miała umocnić Apostoła w trudach ewangelizacji Półwyspu Iberyjskiego oraz zapowiedzieć przyszły rozwój chrześcijaństwa na tych ziemiach.
Obraz o podobnej tematyce, również namalowany przez Mattia Pretiego znajduje się w kościele pw. Matki Bskiej z Góry Karmel w Valletcie.
W Valletcie znajduje się barokowy kościół pw. Matki Boskiej z Pilar`, a w nim kilka świadectw kultu św. Jakuba Starszego.

Kult św. Jakuba znajdował wyraz również w liturgii. Uroczystości obchodzone 25 lipca gromadziły rycerzy języka Kastylii podczas Mszy świętej i procesji, a relikwia apostoła podkreślała duchową więź Malty z Santiago de Compostela.

Św. Jakuba Starszy pokonuje Maurów w bitwie pod Clavijo`, grafika , XVII w., z działa ` `Historia del Apóstol de Iesús Christo Sanctiago España Patron` (domena publiczna)Św.

Postać św. Jakuba w Valletcie stała się jednym z filarów ideologii Kawalerów Maltańskich w walce z islamem, łącząc hiszpańskie dziedzictwo Santiago de Compostela z misją tego zakonu na Morzu Śródziemnym. Zachowane zabytki – kościół św. Jakuba, kaplica Języka Katyli. Leonu i Portugalii w konkatedrze św. Jana, Auberge de Castille (Zajazd kastylijski) oraz Kościół Matki Boskiej z Pilar i inne pomniejsze dzieła a także fortyfikacje noszące jego wezwanie – pozostają do dziś świadectwem przemyślanego programu artystycznego i ideowego, w którym architektura, liturgia i sztuka współtworzyły spójny obraz św. Jakuba jako pielgrzyma, apostoła i patrona chrześcijańskiego rycerstwa oraz obrońcy przed zagrożeniem ze strony islamu.

.