Religia nie jest ideologią. O różnicy między odkrywaniem a projektowaniem świata

2 dni temu

Termin „ideologia” pojawił się pod koniec XVIII wieku za sprawą francuskiego filozofa Antoine’a Destutta de Tracy, który zamierzał stworzyć naukę o ideach. Później znaczenie tego słowa uległo zasadniczej przemianie, przede wszystkim pod wpływem Karola Marksa i jego następców. Ideologia zaczęła oznaczać sposób myślenia uwarunkowany stosunkami społecznymi, zwłaszcza interesami określonych klas. W tym ujęciu również religia mogła zostać uznana za ideologię, podobnie jak filozofia, moralność czy prawo.

Przy takim rozumieniu otrzymujemy jednak pojęcie niezwykle szerokie. Każdy przecież myśli w określonym kontekście historycznym i społecznym. Każdy odziedziczył jakiś język, sposób rozumowania, pewne przekonania, których nie wymyślił sam. Gdyby to wystarczało do uznania czegoś za ideologię, należałoby powiedzieć, iż wszelkie ludzkie myślenie ma charakter ideologiczny. Spróbujmy zatem poszukać rozróżnienia bardziej precyzyjnego.

Ideologia jako projekt

Profesor Jacek Bartyzel, pisząc o ideologiach, zwraca uwagę na ich szczególną cechę: ideologia łączy określoną teorię rzeczywistości z zamiarem jej praktycznego przekształcenia. Nie chodzi więc tylko o wyjaśnienie, dlaczego społeczeństwo jest takie, jakie jest, ale również o wskazanie, jakie być powinno i w jaki sposób można je do tego pożądanego stanu doprowadzić.

Nietrudno dostrzec tu związek ze słynną jedenastą tezą Marksa o Feuerbachu. Marks zarzucał filozofom, iż dotychczas zajmowali się jedynie interpretowaniem świata, podczas gdy chodzi o jego zmianę. Zatrzymajmy się przy tym stwierdzeniu.

Ideologia przyjmuje określony obraz człowieka, uznaje pewne wartości za nadrzędne, wyprowadza z nich zasady organizacji życia zbiorowego, a następnie stara się nadać rzeczywistości kształt odpowiadający przyjętym wcześniej założeniom.

Tak rozumiane ideologie mogą być bardzo różne. Jedne posługują się językiem wolności, inne równości, jeszcze inne narodu, postępu albo sprawiedliwości. Różnią się treścią, ale łączy je metoda: od określonej koncepcji człowieka i społeczeństwa przechodzą do programu politycznego działania.

Można by zatem zaproponować prostą definicję: ideologie są to niereligijne koncepcje urządzenia porządku społecznego.

Oczywiście, nie każdy pomysł na zmianę przepisów podatkowych jest ideologią. Ideologia ma ambicję szerszą: zamierza określić podstawowe zasady, według których powinno funkcjonować społeczeństwo.

Pozostaje jednak pytanie najważniejsze: dlaczego wyłączamy z tej definicji religię?

Religia nie powstała przy biurku

Zacznijmy od spostrzeżenia z pozoru banalnego. Religii nie poznaje się w taki sam sposób, w jaki poznajemy teorię polityczną. Człowiek może przeczytać dzieła Marksa, Rousseau czy dowolnego współczesnego teoretyka polityki, przyjąć przedstawioną w nich koncepcję społeczeństwa i stać się jej zwolennikiem. Sam system poglądów istnieje jako pewna intelektualna konstrukcja, którą można poznać, analizować i oceniać.

Z religią sprawa wygląda inaczej. Chrześcijaństwo nie zaczęło się od napisania traktatu przedstawiającego optymalną koncepcję społeczeństwa. Zaczęło się od wydarzeń, które jego wyznawcy uznają za historyczne działanie Boga. Od życia, śmierci i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa, od świadectwa Apostołów, od wspólnoty, która to świadectwo przyjęła i zaczęła przekazywać następnym pokoleniom. Ale tak naprawdę przecież prawdziwe życie tej religii zaczęło się jeszcze wcześniej. Ten Chrystus był oczekiwany i zapowiadany przez proroków i patriarchów. Ta „opowieść” sięga samego początku ludzkiej historii, choć Wcielenie było jej przełomem.

Oczywiście, chrześcijaństwo wypracowało później niezwykle rozbudowaną refleksję filozoficzną i teologiczną. Ale przecież święty Tomasz z Akwinu nie wymyślił chrześcijaństwa. Próbował zrozumieć i uporządkować rozumowo rzeczywistość wiary, która istniała na długo przed nim.

Podobnie jest z innymi wielkimi religiami historycznymi. Ich początki mogą wiązać się z nauczaniem proroka, działalnością założyciela czy doświadczeniem religijnym określonej wspólnoty. Łączy je jednak coś istotnego: religia rozwija się jako żywa tradycja, obejmująca nie tylko twierdzenia, ale także praktyki, obrzędy, normy moralne i doświadczenie przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Tradycja nie jest przy tym jedynie zbiorem starych zwyczajów. Jest szczególnym sposobem przekazywania wiedzy o rzeczywistości, której nie da się w całości sprowadzić do zestawu twierdzeń zapisanych w podręczniku. Człowiek uczy się przecież języka, zanim pozna jego gramatykę. Uczy się życia we wspólnocie, zanim zacznie studiować filozofię społeczną. Podobnie uczestniczy w praktykach religijnych, zanim potrafi w pełni wyjaśnić ich znaczenie.

Nie oznacza to, iż tradycja jest nieomylna ani iż wszystko, co dawne, musi być prawdziwe. Oznacza jedynie, iż nie wszystko, co wiemy o świecie i człowieku, jest wynikiem świadomie przeprowadzonego rozumowania.

Odkrywanie czy ustanawianie porządku?

Spróbujmy teraz sięgnąć głębiej, do samej filozofii poznania. Klasyczna filozofia grecka, a następnie filozofia chrześcijańska, opierały się na przekonaniu, iż rzeczywistość posiada określoną naturę, którą człowiek może poznawać swoim rozumem. Prawda nie jest wytworem naszego myślenia, ale zgodnością myślenia z rzeczywistością. Człowiek nie ustanawia prawdy, ale ją odkrywa.

Dotyczy to również prawdy o nim samym. W klasycznej antropologii człowiek posiada określoną naturę, z której wynikają zarówno jego możliwości, jak i ograniczenia, a także zobowiązania moralne.

Chrześcijaństwo tę wizję pogłębiło. Świat jest rozumny, ponieważ został stworzony przez Logos. Człowiek może poznawać prawdę, ponieważ jego rozum uczestniczy w porządku stworzenia.

Zupełnie inaczej wygląda sytuacja, gdy przyjmiemy, iż porządek społeczny jest przede wszystkim wytworem ludzkiej woli. Wówczas najważniejsze staje się nie pytanie o to, jaki człowiek jest, ale o to, jakiego człowieka i jakie społeczeństwo chcemy stworzyć.

Nie twierdzę oczywiście, iż każda nowożytna filozofia polityczna odrzuca istnienie obiektywnej prawdy. Chodzi raczej o szczególną pokusę ideologicznego myślenia: aby zamiast dostosowywać nasze koncepcje do poznawanej rzeczywistości, dostosowywać rzeczywistość do uprzednio przyjętych koncepcji. W tym sensie ideologia może stać się szczególną postacią racjonalizmu. Rozum, który powinien służyć poznaniu świata, zaczyna traktować świat jako materiał przeznaczony do odpowiedniego uformowania.

Problem pojawia się wówczas, gdy rzeczywiści ludzie nie chcą żyć według przygotowanego dla nich projektu. Wtedy bowiem łatwo dojść do wniosku, iż wadliwy jest nie projekt, ale ludzie, którzy nie potrafią mu sprostać.

Czy religia nie chce zmieniać świata?

Można oczywiście postawić zarzut: czy chrześcijaństwo nie zamierza zmieniać świata? Czy nie głosi konieczności nawrócenia? Czy Kościół nie wypowiada się w sprawach społecznych i politycznych? Oczywiście, iż tak. Trzeba jednak rozróżnić cel religii od społecznych konsekwencji jej wyznawania.

Chrześcijaństwo domaga się przemiany człowieka, ale nie uznaje przebudowy społeczeństwa za ostateczny cel ludzkiej egzystencji. Zbawienie nie polega na osiągnięciu doskonałego ustroju politycznego. choćby najlepiej urządzone państwo nie uwolni człowieka od grzechu, cierpienia i śmierci.

Chrześcijanin może i powinien troszczyć się o sprawiedliwy porządek społeczny. Nie może jednak utożsamić żadnego doczesnego porządku z Królestwem Bożym. Warto tu przypomnieć słowa Chrystusa wypowiedziane przed Piłatem: „Królestwo moje nie jest z tego świata” (J 18,36). Dlatego właśnie religia może ulec ideologizacji, ale nie staje się przez to ideologią ze swej natury.

Dzieje się tak wówczas, gdy prawdy wiary zaczynają służyć przede wszystkim uzasadnianiu konkretnej koncepcji ustroju, narodu czy państwa. Gdy zbawienie zostaje praktycznie zastąpione przez obietnicę zbiorowego szczęścia w doczesności. Jest to jednak argument za koniecznością rozróżniania religii i ideologii, nie za ich utożsamieniem.

Rzeczywistość przed teorią

Wróćmy zatem do punktu wyjścia. Wydaje się, iż dla zachowania pojęciowej jasności warto rozumieć ideologię jako względnie całościową, niereligijną koncepcję organizacji społeczeństwa, łączącą określoną teorię człowieka i świata z programem politycznego urzeczywistnienia wynikających z niej zasad.

Takie rozumienie nie jest jedynym spotykanym w filozofii i naukach społecznych. Pozwala jednak uchwycić różnicę, która wydaje się szczególnie ważna dla zrozumienia nowożytności.

Człowiek może bowiem przyjąć wobec rzeczywistości dwie zasadniczo odmienne postawy. Może starać się ją poznawać, odkrywać rządzący nią porządek i dostosowywać do niego swoje działanie. Może jednak również uznać, iż porządek ten powinien zostać ustanowiony zgodnie z przyjętym przez niego projektem.

Problem zaczyna się wówczas, gdy teoria uzyskuje pierwszeństwo przed rzeczywistością. Kiedy niezgodność faktów z naszymi przekonaniami przestaje być powodem do ponownego przemyślenia tych przekonań, a staje się uzasadnieniem dla przymusowego dostosowania faktów do teorii.

Religia, przynajmniej w swoim klasycznym rozumieniu, przypomina człowiekowi o czymś przeciwnym: iż nie jest on twórcą całego porządku rzeczywistości. Że świat istniał przed nim i nie należy do niego w sposób absolutny. Że prawda nie zależy od tego, czy człowiek uzna ją za wygodną.

Może więc właśnie dlatego warto bronić różnicy między religią a ideologią. Nie po to, aby z góry unieważniać wszelkie niereligijne koncepcje życia społecznego, ale aby nie zacierać granicy między dwiema różnymi postawami wobec świata.

Czym innym jest bowiem szukać prawdy o rzeczywistości, a czym innym domagać się, aby rzeczywistość podporządkowała się naszej wizji prawdy.

Wesprzyj Aleteię – przejdź do zbiórki

Czytaj także:Czy można się modlić za kontrowersyjnych polityków?
Czytaj także:Człowiek nie znika od zmiany słownika
Czytaj także:Bp Erik Varden: W Norwegii przeżywamy katolicką wiosnę
Idź do oryginalnego materiału