Obrzęd wyniesienia i podwyższenia św. Krzyża w stołecznej katedrze​​

Według przekazów cerkiewnych św. Helena, matka cesarza Konstantyna Wielkiego, na prośbę syna udała się do Jerozolimy w celu odnalezienia miejsc związanych z ostatnimi wydarzeniami ziemskiego życia Chrystusa, a przede wszystkim św. Krzyża.

Do naszych czasów zachowały się trzy wersje wydarzeń związanych z odnalezieniem Krzyża Pańskiego. Najbardziej rozpowszechniona, powstała w Syrii w V wieku, podaje, iż św. Helena, pragnąc dowiedzieć się, gdzie został ukryty św. Krzyż, poszukiwała informacji wśród starszych mieszkańców Jerozolimy. Po liczny trudach jeden z Judejczyków imieniem Judasz, wskazał miejsce, w którym pod świątynią Wenery miał znajdować się ukryty Krzyż Chrystusa. Na polecenie matki cesarza świątynię zburzono. Pod jej ruinami odnaleziono trzy krzyże. W celu ustalenia, który z nich był Krzyżem Chrystusa, pomogło dotknięcie ciała zmarłego człowieka, po którym zmarły powrócił do życia. W ten sposób rozpoznano Krzyż, na którym poniósł śmierć Zbawiciel.

Dokładna data odnalezienia św. Krzyża nie jest znana. Przypuszcza się, iż wydarzenie to miało miejsce w 325 lub 326 roku. Po odnalezieniu Krzyża cesarz Konstantyn przystąpił do budowy szeregu świątyń w Jerozolimie. Około 335 roku poświęcono bazylikę Zmartwychwstania Pańskiego, wzniesioną bezpośrednio przy Golgocie i Grobie Pańskim. Dzień jej poświęcenia zaczęto uroczyście obchodzić w Jerozolimie 13 września. Następnego dnia wiernym przybyłym do Świętego Miasta udostępniano św. Krzyż Chrystusa, aby mogli oddać mu pokłon i pocałunek.

Z czasem wydarzenie to zostało wyłączone ze święta poświęcenia bazyliki Zmartwychwstania Pańskiego i stało się odrębnym świętem, upamiętniającym odnalezienie św. Krzyża. Przyjęło nazwę Podwyższenia Krzyża Pańskiego.

Ponieważ święto odnosi się do męki i śmierci Chrystusa na Krzyżu, o czym przypomina również Ewangelia czytana podczas św. Liturgii, w Cerkwi prawosławnej jest ono dniem postu. Jedną z charakterystycznych cech święta Podwyższenia Krzyża Pańskiego jest obrzęd wyniesienia i podwyższenia św. Krzyża. Odbywa się on podczas jutrzni, bezpośrednio po wielkiej doksologii, i sprawowany jest wyłącznie w świątyniach katedralnych. Biskup, stojąc pośrodku świątyni na podwyższeniu zwanym katedrą, trzyma w rękach św. Krzyż i błogosławi nim cztery strony świata. Kierunek wschodni błogosławiony jest dwukrotnie. Błogosławieństwo odbywa się w ruchu wertykalnym: Krzyż zostaje opuszczony niemal do wysokości łokcia nad ziemią, a następnie wysoko uniesiony nad głową. Przy każdym błogosławieństwie diakon wygłasza stosowne prośby. Kiedy błogosławiony jest wschód, diakon wzywa: „Zmiłuj się nad nami, Boże, według wielkiego miłosierdzia Twego, modlimy się do Ciebie, wysłuchaj nas, Panie, i zmiłuj się, wołajmy wszyscy”. Zwracając się ku zachodowi, wypowiada słowa: „Jeszcze módlmy się za metropolitę naszego Sawę, za całe duchowieństwo i lud, wołajmy wszyscy”. Zwracając się ku południu, diakon mówi: „Jeszcze módlmy się o zachowanie w opiece Bożej naszej ojczyzny, za jej władze i wojsko, wołajmy wszyscy”. Obróciwszy się ku północy, diakon aklamuje: „Jeszcze módlmy się za każdą duszę chrześcijańską, cierpiącą i zasmuconą, o zdrowie, zbawienie i odpuszczenie grzechów potrzebujących, wołajmy wszyscy”. Zwróciwszy się ponownie ku wschodowi, diakon wygłasza wezwanie: „Jeszcze módlmy się za wszystkich służących i kiedyś służących w tej świętej świątyni, ojców i braci naszych, o ich zdrowie, zbawienie i odpuszczenie grzechów, wołajmy wszyscy”. Przy każdej z próśb chór śpiewa stokrotnie Panie zmiłuj się.

Po zakończeniu obrzędu podwyższenia św. Krzyż zostaje złożony na centralnym pulpicie świątyni. Następnie wierni podchodzą, aby oddać mu pokłon, wyrażając w ten sposób szacunek św. Krzyżowi, na którym Chrystus dokonał naszego zbawienia.

Całonocnemu czuwaniu święta Podwyższenia Krzyża Pańskiego wraz z obrzędem wyniesienia i podwyższenia św. Krzyża w katedrze św. Marii Magdaleny w Warszawie przewodniczył Jego Ekscelencja biskup hajnowski Paweł. W ołtarzu modlił się Jego Eminencja metropolita Sawa.

zdjęcia: protodiakon I. Kutovyi