Kilka pytań dotyczących obecnego kryzysu Kościoła i możliwości jego rozwiązania

W środowiskach katolików wiernych Tradycji od wielu lat powracają pytania dotyczące natury obecnego kryzysu Kościoła, statusu współczesnej hierarchii posoborowej oraz możliwości przywrócenia normalnego funkcjonowania najwyższej władzy kościelnej. Są to zagadnienia niezwykle doniosłe, ponieważ dotyczą nie tylko bieżących sporów teologicznych, ale samej konstytucji Kościoła ustanowionej przez naszego Pana Jezusa Chrystusa, który zbudował swój Kościół na Skale św. Piotra.

Nie jest naszym zamiarem prowadzenie polemiki personalnej ani ocenianie intencji osób zajmujących odmienne stanowiska. Chcielibyśmy jedynie zwrócić uwagę na kilka pytań, które – naszym zdaniem – zasługują na spokojne i rzeczowe rozważenie. Wszystkie one sprowadzają się ostatecznie do jednego najważniejszego zagadnienia, od którego zależy odpowiedź na wiele innych problemów:

Kto jest dziś prawowitą hierarchią Kościoła?

Od odpowiedzi na to pytanie zależy bowiem sposób oceny współczesnej sytuacji Kościoła, zakres obowiązującego posłuszeństwa, status działań podejmowanych przez środowiska tradycyjne oraz możliwość rozwiązania kryzysu trwającego już od kilkudziesięciu lat. Kto dziś jest uzurpatorem, a kto prawowitym biskupem?

Kościół jest społecznością widzialną

Katolicka nauka o Kościele zawsze podkreślała jego widzialny charakter. Kościół nie jest jedynie duchową wspólnotą ludzi wierzących ani niewidzialnym związkiem dusz połączonych wspólną wiarą. Nie jest też duchowym stowarzyszeniem pozbawionym określonej struktury. Jest on społecznością doskonałą, ustanowioną przez Chrystusa, posiadającą określoną strukturę, władzę, prawa i obowiązki, a także widzialną zasadę jedności, którą jest Biskup Rzymski, czyli Papież.

Papież Leon XIII nauczał:

„Kościół jest widzialny, ponieważ jest ciałem.” (Satis Cognitum)

Podobnie Pius XII przypominał w encyklice Mystici Corporis Christi, iż Kościół jest prawdziwym Ciałem Chrystusa, posiadającym zarówno wymiar nadprzyrodzony, jak i widzialny porządek społeczny. Z tego powodu trudno byłoby przecież przyjąć rozwiązania wręcz karykaturalne, odwołujące się do koncepcji „ukrytego papieża” lub „ukrytej hierarchii”. Kościół ze swej natury musi posiadać widzialną władzę, widzialną sukcesję oraz widzialną zasadę jedności.

o ile więc uznajemy, iż obecny kryzys Kościoła jest rzeczywisty i głęboki, nie możemy zadowolić się odpowiedziami odwołującymi się wyłącznie do rzeczywistości niewidzialnej. Problem dotyczy bowiem konkretnej, widzialnej struktury Kościoła i musi ostatecznie znaleźć rozwiązanie również na płaszczyźnie widzialnej.

Kto posiada dziś sukcesję formalną?

W dyskusjach prowadzonych przez tradycyjnych teologów, biskupów i księży często pojawia się rozróżnienie pomiędzy sukcesją materialną i formalną. Nie jest naszym celem szczegółowe omawianie tego zagadnienia, jednak trudno nie zauważyć, iż prowadzi ono do bardzo istotnego pytania.

o ile osoby zajmujące w tej chwili struktury posoborowe posiadają prawowitą władzę w Kościele, wówczas należałoby przyjąć ich jurysdykcję, uznać ich decyzje oraz podporządkować się ich rozstrzygnięciom w sprawach dotyczących życia kościelnego. o ile natomiast nie posiadają oni prawowitej misji i nie stanowią rzeczywistej hierarchii Kościoła, powstaje pytanie jeszcze ważniejsze: w jaki sposób Kościół może odzyskać pełnię swojej widzialnej struktury i prawowitą najwyższą władzę? o ile uznajemy teoretycznie, iż współczesne struktury Kościoła znajdują się „pod okupacją wroga”, a następnie jednocześnie utrzymujemy, iż tylko ta modernistyczna, posoborowa hierarchia może stanowić źródło rozwiązania obecnego kryzysu, czy nie jest to co najmniej logicznie problematyczne?

Nie jest to pytanie o charakterze czysto teoretycznym. Dotyczy ono samej natury Kościoła oraz jego przyszłości. Trudno bowiem uznać za stan normalny sytuację, w której przez dziesięciolecia nie istnieje możliwość wskazania prawowitego Następcy św. Piotra lub drogi prowadzącej do przywrócenia pełnej jedności hierarchicznej Kościoła. Nigdy wcześniej czegoś takiego nie widziano, i to jest sedno problemu.

Problem permanentnego stanu nadzwyczajnego

Historia Kościoła zna okresy wakatu Stolicy Apostolskiej, zna również wielkie kryzysy doktrynalne, dyscyplinarne i polityczne. Nigdy jednak nie traktowano takich sytuacji jako stanu normalnego lub pożądanego. Były one postrzegane jako przejściowe trudności, które wymagały pilnego rozwiązania i przywrócenia zwyczajnego funkcjonowania życia kościelnego.

Powstaje więc pytanie, czy Kościół może przez pokolenia pozostawać w stanie nadzwyczajnym bez realnej możliwości przywrócenia swojej najwyższej władzy. Pytanie to wydaje się szczególnie istotne w świetle nauczania Leona XIII o Kościele jako społeczności doskonałej (societas perfecta), wyposażonej przez Chrystusa we wszystkie środki konieczne do osiągnięcia celu, dla którego została ustanowiona.

o ile Kościół rzeczywiście posiada wszystkie środki konieczne do własnego zachowania i działania, wydaje się naturalne zapytać, czy posiada również środki konieczne do przywrócenia pełni swojej konstytucji hierarchicznej. W przeciwnym razie należałoby przyjąć, iż obecny stan może trwać bez końca, co wydaje się niemożliwe do pogodzenia zarówno z naturą Kościoła, jak i z jego misją.

Zasada „Salus animarum suprema lex”

Od wielu dziesięcioleci wszystkie adekwatnie środowiska tradycyjne (od sedewakantystów po zwolenników rozwiązania R&R działających w ramach struktur FSSPX etc.) odwołują się do klasycznej zasady prawa kościelnego:

Salus animarum suprema lex.

„Zbawienie dusz jest najwyższym prawem.”

Na tej podstawie uzasadnia się funkcjonowanie seminariów duchownych, święcenia kapłańskie, konsekracje biskupie, tworzenie kaplic, prowadzenie duszpasterstwa oraz wiele innych działań podejmowanych w sytuacji uznawanej za nadzwyczajną.

Nie jest naszym zamiarem podważanie tych działań. Przeciwnie, dla wielu wiernych stanowią one źródło sakramentów, formacji duchowej i zachowania katolickiej Tradycji. Warto jednak zauważyć, iż niemal cały współczesny apostolat tradycyjny opiera się właśnie na przekonaniu, iż dobro dusz może w pewnych wyjątkowych okolicznościach uzasadniać zastosowanie środków nadzwyczajnych.

Powstaje zatem pytanie, czy zasada ta odnosi się wyłącznie do zachowania kapłaństwa, Mszy świętej i sakramentów, czy też może dotyczyć również samego problemu papiestwa. Kościół potrzebuje bowiem Papieża nie mniej niż potrzebuje kapłanów, Mszy świętej i sakramentów. Trudno zatem nie zapytać, czy troska o zbawienie dusz nie wymaga również refleksji nad sposobem przywrócenia prawowitej najwyższej władzy kościelnej i normalnego funkcjonowania Kościoła.

Niedoskonały Sobór Powszechny a pytanie o prawowitą władzę (zarzut uzurpacji)

W tym miejscu pojawia się zagadnienie Niedoskonałego Soboru Powszechnego. Sam termin budzi ostatnio spore emocje, jednak warto pamiętać, iż nie chodzi tutaj o próbę zastąpienia papiestwa, stworzenia nowego Kościoła czy przekazania władzy rządzenia w Kościele osobom świeckim. Przeciwnie, celem takiej inicjatywy miałoby być właśnie wyłącznie przywrócenie prawowitej najwyższej władzy kościelnej, odnowienie i umocnienie jedności oraz rozwiązanie sytuacji kryzysowej, która od dziesięcioleci pozostaje przedmiotem sporów w środowiskach tradycyjnych.

Pytanie brzmi, czy w sytuacji tak wyjątkowej i bezprecedensowej jak obecna istnieje możliwość podjęcia działań zmierzających do przywrócenia prawowitego Następcy św. Piotra, Wikariusza naszego Pana Jezusa Chrystusa. Nie jest to pytanie nowe. Rozważali je między innymi kardynał Kajetan, św. Robert Bellarmin oraz Jan od św. Tomasza. Nie czynili tego dlatego, iż chcieli osłabić autorytet papiestwa, ale przeciwnie – dlatego, iż uznawali je za niezbędny element konstytucji Kościoła.

Z tego względu samo postawienie pytania o możliwość rozwiązania kryzysu nie powinno być automatycznie utożsamiane z buntem przeciwko hierarchii. Przeciwnie, może ono wynikać właśnie z przekonania, iż Kościół powinien posiadać prawowitą i widzialną najwyższą władzę, której brak odciska swoje piętno na całym życiu kościelnym. W tym sensie pytanie o sposób przywrócenia papiestwa nie jest zagadnieniem ubocznym, ale dotyczy samego serca katolickiej nauki o Kościele.

Pewna trudność wymagająca wyjaśnienia

W tym miejscu pojawia się jednak trudność, która – jak się wydaje – wymaga spokojnego wyjaśnienia. o ile przyjmujemy, iż nadzwyczajność obecnej sytuacji może uzasadniać funkcjonowanie seminariów, święcenia kapłańskie, konsekracje biskupie oraz cały apostolat tradycyjny, trudno zrozumieć, dlaczego zasada ta miałaby nagle przestać obowiązywać w odniesieniu do samego problemu papiestwa.

o ile natomiast uznamy, iż żadna forma działania bez wyraźnego mandatu Stolicy Apostolskiej nie może być godziwa, wówczas należałoby konsekwentnie wyjaśnić również podstawę funkcjonowania znacznej części współczesnego apostolatu tradycyjnego. o ile bowiem biskupi wierni Tradycji nie posiadają żadnej misji pozwalającej im podejmować nadzwyczajne działania dla dobra Kościoła, pytanie o podstawę ich działalności nie może ograniczać się wyłącznie do kwestii ewentualnego rozwiązania problemu papiestwa.

Przecież prowadzą oni seminaria duchowne, święcą kapłanów, zakładają parafie i kaplice, erygują zgromadzenia zakonne, udzielają bierzmowania, kierują duszpasterstwem wiernych oraz wykonują szereg czynności, które w zwyczajnych warunkach należą do kompetencji prawowitej hierarchii kościelnej. Wszystko to odbywa się bez zatwierdzenia ze strony struktur posoborowych.

o ile więc współczesna hierarchia posoborowa jest prawowitą hierarchią Kościoła, wówczas tradycyjni biskupi powinni zwrócić się do niej o zatwierdzenie swojego apostolatu oraz podporządkować się jej decyzjom. W takim przypadku trudno byłoby uzasadnić dalsze funkcjonowanie niezależnych seminariów, kaplic czy struktur duszpasterskich.

o ile natomiast współczesna hierarchia nie jest prawowitą hierarchią Kościoła, warto postawić pytanie, na jakiej zasadzie dopuszcza się nadzwyczajne działania mające na celu zachowanie kapłaństwa, sakramentów i życia kościelnego, a jednocześnie odrzuca możliwość podjęcia nadzwyczajnych działań zmierzających do przywrócenia prawowitej najwyższej władzy w Kościele.

Jeszcze raz koniecznie to podkreślmy: nie chodzi tutaj o podważanie działalności tradycyjnych biskupów. Pytanie dotyczy jedynie konsekwentnego zastosowania tych samych zasad. Skoro nadzwyczajność obecnej sytuacji uznawana jest za wystarczające uzasadnienie dla zachowania kapłaństwa, sakramentów i życia kościelnego, warto zastanowić się, czy nie dotyczy ona również samego problemu przywrócenia prawowitego Następcy św. Piotra.

To właśnie ta kwestia wydaje się znajdować w centrum obecnej dyskusji.

Problem, który pozostaje bez odpowiedzi

Nie twierdzimy, iż wszystkie odpowiedzi są dziś znane ani iż istnieje już powszechnie uznane rozwiązanie obecnego kryzysu. Nie twierdzimy również, iż każda propozycja przedstawiana w tej kwestii jest na pewno w pełni poprawna, adekwatna i słuszna. Uważamy jednak, iż samego problemu nie można po prostu pominąć ani odłożyć na bliżej nieokreśloną przyszłość. Pytania dotyczące przywrócenia prawowitej hierarchii oraz prawowitego Następcy św. Piotra są pytaniami całkowicie uzasadnionymi i zasługującymi na poważną refleksję. Nie uciekniemy od tych pytań, ponieważ dotyczą one samej natury Kościoła oraz sposobu przywrócenia pełni jego widzialnej i hierarchicznej struktury.

Nie wynikają one z niechęci wobec hierarchii Kościoła ani z pragnienia tworzenia alternatywnych struktur. Przeciwnie, wynikają z przekonania, iż Kościół Chrystusowy jest społecznością widzialną, hierarchiczną i posiadającą ustanowioną przez Boga strukturę, której pełnia obejmuje również urząd Następcy św. Piotra.

Cała dyskusja sprowadza się ostatecznie do jednego, tytułowego pytania.

o ile moderniści są prawowitą hierarchią Kościoła, wówczas należy uznać ich władzę, ich nominacje i ich roszczenia. W tej sytuacji należałoby konsekwentnie uznać, iż działalność biskupów wiernych Tradycji pozostaje pozbawiona podstawy prawnej, a ich apostolat wymagałby podporządkowania się tej hierarchii.

o ile natomiast moderniści są uzurpatorami, wówczas trzeba wyjaśnić, skąd ma przyjść rozwiązanie kryzysu, oraz kto jest dziś prawowitą hierarchią Kościoła. Widzialny, hierarchiczny, Jeden, Święty Powszechny i Apostolski Kościół musi przecież cały czas realnie istnieć na ziemi, tak jak nam obiecał Chrystus Pan.

Dlatego pytanie:

„W jaki sposób Kościół może odzyskać prawowitego Następcę św. Piotra?”

pozostaje jednym z najważniejszych pytań stojących dziś przed katolikami wiernymi Tradycji. Niezależnie bowiem od zajmowanego stanowiska, trudno zaprzeczyć, iż problem ten istnieje i iż wcześniej czy później będzie wymagał odpowiedzi.

I dopóki pytanie to nie doczeka się przekonującej odpowiedzi, dopóty będzie powracało wśród tych katolików, którzy pragną nie tylko zachować Tradycję, ale również przywrócić pełnię katolickiego porządku ustanowionego przez Chrystusa.

Za Redakcja Tenete Traditiones

Michał P. Mikłaszewski, redaktor naczelny