Krzyk z ciemności. Co krakowska tragedia mówi o nas?

22 godzin temu

Mimo to krakowska tragedia może nam powiedzieć ważne rzeczy o kondycji, w jakiej znajdują się młode pokolenia – nie tylko w odległych krajach Zachodu lub Wschodu, ale także w Polsce – które całe swoje życie przeżyły w środowisku internetu i mediów społecznościowych.

Upolitycznienie tragedii

Zacznijmy jednak od spraw najlepiej widocznych, czyli upolitycznienia zbrodni. W pierwszej wypowiedzi ministra spraw wewnętrznych Marcina Kierwińskiego padła sugestia, iż Michał O. był zafascynowany ideologiami skrajnej prawicy. Słowa te jako pewnik powtórzyły niemal wszystkie ważne światowe media, choć dziś możemy powiedzieć ze znaczną dozą pewności, iż Michała O. fascynowała przede wszystkim przemoc, a nie jakieś określone ideologie. Był przedstawicielem pokolenia uformowanego przez „nieznośną lekkość bytu” rzeczywistości wirtualnej, gdzie wszystko jest ironiczne, a nic nie jest poważne. Minister Kierwiński zaś po prostu wyprodukował dezinformację i puścił ją w świat z katedry państwowego autorytetu. Niczym pocisk w stale podgrzewanej wojnie kulturowej.

W tej sytuacji można oczywiście popaść w łatwy symetryzm i wskazać, iż także prawicowy czy też opozycyjny internet został zalany niskiej jakości komentarzami i zdjęciami przerobionymi przez AI, mającymi służyć do stworzenia własnych narracji i krytyki rządu. Innego jednak rodzaju odpowiedzialności powinniśmy oczekiwać od sieciowego komentariatu, podążającej często za toksycznymi emocjami, a innego od przedstawiciela rządu, szefa jednego z najważniejszych resortów w państwie. Niezależnie bowiem od poglądów politycznych odpowiedzialność za takie zdarzenia jak atak terrorystyczny spada na rządzących. Ta jednak uznała, iż lepiej jest powiedzieć: „To wina prawicy”.

Dodajmy – prokurator przez trzynaście godzin badał mieszkanie rodziny Michała O. i jego dotychczasowe ustalenia nie potwierdziły „hipotezy” ministra Kierwińskiego. Rząd wciąż oczywiście broni się nieudolnie korzystając z niskiej znajomości kultury internetowej wśród swojego – starszego pokoleniowo – elektoratu. Przykładem tego są próby wskazania, iż zamachowiec odwoływał się do znaków anarchokapitalistycznych (AKAP), tak jakby miały one prawicową wymowę. Tymczasem stały się one w drugiej dekadzie XXI wieku sztandarem ludzi o bardzo różnorodnym światopoglądzie, zjednoczonych jedynie w postawie buntu wobec władzy i norm.

Czym jest AKAP?

Sama flaga Gadsdena, bo o nią tu chodzi, ma zresztą wieloznaczną historię. Powstała w XVIII wieku, w okresie amerykańskiej wojny o niepodległość, jako symbol oporu wobec brytyjskiej władzy kolonialnej. Później stała się symbolem środowisk libertariańskich, a dziś posługują się nią także internetowi anarchokapitaliści. Jej obecność nie jest więc sama w sobie dowodem na prawicowe, tym bardziej zaś faszystowskie fascynacje. Skrajny dystans, szyderstwo, także z chrześcijaństwa, Kościoła i Jana Pawła II, kultura nieuznających żadnych świętości memów – to właśnie oznacza, szczególnie w polskim internecie, flaga Gadsdena: żółty sztandar z wężem i napisem „Nie nastąp na mnie”.

W podobny sposób rząd gra podaną do mediów informacją, wedle której Michał O. szukał w internecie artykułów na temat Andersa Breivika, najbardziej znanego masowego mordercy, którego identyfikuje się jako prawicowego. Informacja ta została wypreparowana z kontekstu, którym jest szersza wiedza o sprawie. Michał O. po prostu interesował się postaciami zamachowców, masowych morderców, osób będących przedmiotem fascynacji internetowych środowisk określanych jako true crime, czy też idącego już znacznie głębiej w gloryfikacji zła nihilistycznego ekstremizmu przemocy (nihilistic violent extremism).

Próba wpisania Michała O. w schemat polityczny wynikała nie tylko z potrzeby medialnego skonsumowania tragicznego zajścia w radykalnie podzielonej sferze publicznej, ale także z niezrozumienia i niewiedzy o tym, jakie nowe zjawiska powstały i dojrzały w internetowej kulturze pokolenia Z.

Złe fantazje

Znajomi z lat nastoletnich Michała O. opowiedzieli mediom niedługo po zamachu, iż lubił rysować, a na tych rysunkach przedstawiał samego siebie jako napastnika wkraczającego z bronią do szkoły. Choć postmodernizm narodził się w latach 60. XX wieku jako elitarny prąd filozoficzny i artystyczny, to właśnie w doświadczeniu kultury internetu znajduje swój najpełniejszy wyraz. Założenie postmodernistów, iż w ludzkim doświadczeniu nie ma niczego poza tym, co widzimy na powierzchni zdarzeń, żadnej głębi, realizuje się w kpiarskiej i kolażowej kulturze sieci. dzięki Gimpa czy innych prostych aplikacji do edycji obrazu i dźwięku wszystko można połączyć ze wszystkim. Daje to twórcom i odbiorcom nieco dopaminowej satysfakcji, ale ostatecznie zostawia człowieka w pustce, odbiera mu tożsamość, wręcz odbiera duszę – zaciera granicę pomiędzy rzeczywistością a wirtualnością i imaginacją. W tej kulturze nic ostatecznie nie jest realne i ważne.

Bohaterami tak ukształtowanej jaźni stają się sprowadzone do uproszczonych, komiksowych wymiarów postacie superbohaterów, ale też „złoli”, również tych historycznie realnie istniejących. Ponieważ skrajna ironia zaciera granice rzeczywistości, także przemoc może się odrealniać do tego stopnia, iż wydaje się albo tylko wirtualnym elementem gry, albo niemal neutralnym narzędziem służącym do wyrwania się z bezsensu, do osiągnięcia sławy, przeżycia mocnej, granicznej przygody. Historyczka sztuki Ewa Chudyba, komentując niepokojącą duchowo twórczość malarską siostry Michała O. – była ona studentką krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych – zapisała w mediach społecznościowych boleśnie trafną uwagę:

„Rozchwianie tożsamości jedni, utalentowani – będą kompensować sztuką – świetną, choć dosyć przerażającą w przypadku śp. Magdaleny – inni, jak jej o wiele głębiej zaburzony brat – znajdą inne, bardziej jeszcze przerażające ujęcie. To nie jest kwestia dostępu do broni, to jest kwestia tego, co tzw. »postmodernistyczna« kultura robi z umysłami ludzi. Szczególnie tych młodych, delikatnych”.

Mroczny internet

Kiedyś, w zamierzchłej pierwszej dekadzie XXI wieku, mogło się wydawać, iż to, co mroczne w internecie, skrywa się w tajemnicach dark webu, tej części sieci, do której nie dotrzemy dzięki komercyjnie dostępnych przeglądarek. Dziś jednak wiemy, iż wiele z tych ciemności przeniknęło do wirtualnego świata, w którym na co dzień obracają się młodsze pokolenia.

Dodajmy na koniec, iż ponowoczesna formacja kulturowa w jej wirtualnej odsłonie spowodowała na naszych oczach poznawczy i cywilizacyjny regres – człowiek epoki w której żyjemy z coraz większym trudem widzi jakiekolwiek całości. W wieku XIX i XX całość chrześcijaństwa została zastąpiona w świecie przez ideologie, które były jak gdyby odłamanymi od prawdziwej wiary fragmentami. Te fragmenty skupiały się na pojedynczych dobrach, jak sprawiedliwość czy wolność, i przez to stawały się nieludzkimi tyraniami. Dobrze to rozumiemy – sprawiedliwość bez miłosierdzia, a wolność bez ładu stają się czymś nieludzkim. W naszej epoce choćby te ułomne idee, jak komunizm czy liberalizm, straciły swoją powagę i znaczenie – stały się skompromitowanymi słowami. Wielu młodych, szczególnie żyjących na prowincji samotnych mężczyzn, pozbawionych społecznych perspektyw, zostawionych sam na sam z ekranem laptopa, stoi w obliczu życiowej pustki.

W tej pustce niektórzy dochodzą do wniosku, iż tylko przemoc – czasem skierowana ku samemu sobie, czasem ku innym – może być uznana za skuteczne narzędzie walki o poczucie godności czy znaczenia. Znajdziemy w tych desperackich gestach krzyk rozpaczy, który zwykle jest jednocześnie pozbawionym nadziei aktem przeciwko niej samej.

Wszystkie te rozważania zmierzają do innej kwestii – jak ludzi z tego piekła na ziemi wyciągać i kierować ku światłu. Statystyki cierpienia psychicznego w naszych czasach, pozornie przecież tak szczęśliwych, przebijają kolejne sufity. A jednocześnie wszystko to zbiega się z coraz głębszym odrzucaniem prawdziwej wiary. Tak jakby usuwanie się w beznadzieję było zsynchronizowane z tym odrzuceniem. Zestawienie tych dwóch zjawisk jest prawdopodobnie zbyt łatwą publicystyczną pokusą, ale już zadanie, by ludzi z tej beznadziei wyciągać ku życiu, pozostaje sprawą pierwszej wagi.