Ikona Wielkich Świąt – wrześniowym Zabytkiem Miesiąca

Muzeum Podlaskie w Białymstoku prezentuje mosiężną Ikonę Wielkich Świąt. To niezwykła ikona z końca XIX wieku, która zyskała miano wrześniowego Zabytku Miesiąca. Obiekt można oglądać w białostockim Ratuszu.

Szczegóły prezentowanego zabytku

• Obiekt: Ikona Wielkich Świąt .
• Czas powstania: Koniec XIX wieku.
• Miejsce powstania: Moskwa, Cesarstwo Rosyjskie (1721-1917)
• Materiał i technika: Mosiądz, odlewanie, cyzelowanie, emaliowanie.
• Wymiary: Wysokość 17,5 cm, szerokość 41,0 cm

W skład kolekcji Muzeum Podlaskiego w Białymstoku wchodzą wyjątkowe metalowe odlewy, związane z artystyczną działalnością rosyjskich staroobrzędowców. Eksponaty te, prezentowane na co dzień w Muzeum Ikon w Supraślu, stanowią fascynujący, reprezentacyjny wycinek rosyjskiej kultury staroobrzędowej.

Sztuka zrodzona z buntu i tradycji

Rozkwit produkcji sakralnych przedmiotów ze stopów miedzi przypada w Rosji na okres od końca XVII do początków XX wieku. Był on bezpośrednim skutkiem rozłamu (tzw. raskołu) w Prawosławiu, jaki nastąpił w drugiej połowie XVII. Ten rozłam został wywołany reformami liturgicznymi zapoczątkowanych przez patriarchę Nikona oraz cara Aleksego Michaiłowicza Romanowa.

W łonie starobrzędowia wytworzyła się odrębną kultura religijna, stojącą w opozycji do oficjalnej Cerkwi Prawosławnej. Odmienność starowierów wyrażała się nie tylko w przywiązaniu do dawnej liturgii, ale także w podejściu do szeroko pojętej Tradycji. Szczególnym pietyzmem otaczano zabytki dawnej ruskiej sztuki ikonowej, jak również drukowane przed rozłamem księgi liturgiczne. Sztuka stała się dla starowierów narzędziem, dzięki którego budowali poczucie jedności, zarówno ze współbraćmi w wierze, jak i z dawną Rusią.

W czasach prześladowań, gdy nie mogli otwarcie wyznawać „dawnej wiary”, to właśnie rzemiosło stało się milczącym manifestem ich światopoglądu. W XVIII i XIX wieku staroobrzędowcy niemal całkowicie zmonopolizowali odlewnictwo ikon i krzyży. Wykorzystując postęp technologiczny w hutnictwie, uruchomili produkcję na niespotykaną, niemal przemysłową skalę.

W skład muzelanej kolekcji wchodzą wyroby wykonane ze stopów miedzi:

• ikony,
• tryptyki,
• poliptyki
• oraz krzyże o zróżnicowanych rozmiarach i kształcie.

Modelami dla ikon starowierczych były średniowieczne odlewy, jak również dawne malarstwo tablicowe, z których czerpano inspirację do tworzenia nowych kompozycji. Do najbardziej popularnych należały pojedyncze plakiety z przedstawieniami Chrystusa, Matki Bożej oraz świętych, tryptyki z przedstawieniem Deesis, oraz poliptyki z przedstawieniami dwunastu Wielkich Świąt. W przeważającej większości są to przedmioty pochodzące z XIX wieku, mocno zróżnicowane pod względem formy, treści, ornamentyki czy też jakości wykonania.

„Żelazka” z moskiewskich warsztatów

Największą estymą wśród wyznawców starego obrzędu cieszyły się tzw. ikony pomorskie, odlewane przez bezpopowców, które cechowała wysoka jakość technologiczna oraz artystyczna. Tą nazwą określano ikony odlewane na północy Rosji (Pomorzu) w pustelni Wygowskiej a później w Moskwie, gdzie kontynuowano te prestiżowe tradycje.

W kolekcji muzeum ikon w Supraślu znajduje się kilkadziesiąt egzemplarzy ikon oraz krzyży pochodzących z renomowanych moskiewskich warsztatów. Wyroby moskiewskich mistrzów słynęły z mistrzowskiej precyzji i wyczucia artystycznego.

Wśród nich wyróżniały się poliptyki (ros. składeny) przedstawiające główne święta roku liturgicznego. Z powodu swojego charakterystycznego kształtu i możliwości składania, potocznie nazywano je „żelazkami”. Kompozycja składenu została opracowana w początkach XVIII w. i była udoskonala przez kilka pokoleń starowierczych hutników.

Detale wrześniowego Zabytku Miesiąca

Prezentowana we wrześniu Ikona Wielkich Świąt to arcydzieło moskiewskiego rzemiosła z końca XIX wieku. Obiekt zachwyca nienaganną strukturą odlewu, precyzyjnym reliefem oraz mistrzowsko nałożoną, wielobarwną emalią. Zwraca uwagę brak wad technologicznych takich jak pofałdowania, niedolewy czy też podrywy powstające na skutek nieostrożnego wyjęcia modelu z formy. Skrzydła ikony łączą idealnie spasowane zawiasy splatane, które pozwalają na precyzyjne złożenie poszczególnych paneli ze sobą.

• Trzy pierwsze skrzydła to przedstawienia dwunastu Wielkich Świąt.
  • Główną część pierwszego skrzydła wypełniają cztery sceny świąteczne:
    • Zwiastowanie,
    • Boże Narodzenie,
    • Narodzenie Bogarodzicy
    • oraz Wprowadzenie Matki Bożej do Świątyni.
  • W drugiej kwaterze widzimy kolejno:
    • Ofiarowanie Chrystusa w Świątyni,
    • Chrzest Chrystusa,
    • Przemienienie,
    • Wjazd Chrystusa do Jerozolimy.
  • W trzecim panelu pojawiają się kolejno:
    • Zmartwychwstanie Chrystusa,
    • Wniebowstąpienie,
    • Zesłanie Ducha Świętego
    • oraz Zaśnięcie Bogarodzicy.

• Czwarta kwatera przedstawia wizerunki najbardziej czczonych ikon Maryjnych:
  • Matki Bożej Włodzimierskiej,
  • Matki Bożej Tychwińskiej,
  • Matki Bożej Smoleńskiej
  • oraz Matki Bożej Znaku.

• Zwieńczenia kwater dekorowanych oślim łukiem (tzw. kokoszniki) zdobią sceny:
  • Ukrzyżowania,
  • Trójcy Świętej Nowotestamentowej,
  • Podwyższenia Krzyża Świętego
  • oraz Pochwały Bożej Rodzicielki.

Na odwrociu drugiego skrzydła, licząc od lewej strony umieszczano wyobrażenie ośmiokończastego krzyża w owalnej ramce, ukazanego na tle murów Jerozolimy, dekorowanego dwoma kolumnami oplecionymi wicią roślinną oraz opatrzonego cyrylickimi inskrypcjami: ІСХС (Jezus Chrystus), ЦРЪ СЛВЫ (Król Chwały), СНЪ БЖІИ (Syn Boży), НІКА (Zwycięstwo).

Po obydwu stronach krzyża widzimy wbite ukośnie atrybuty męki Pańskiej: włócznię oraz trzcinę z zatkniętą gąbką. W górnym owalu na tle roślinnej plecionki, umieszczono krótką modlitwę pochodzącą z liturgii o Podwyższeniu Krzyża Świętego zaczynającą się od słów: КРСТУ ТВОЕМУ ПОКЛЯНЯЕМСЯ ВЛКО И СТОЕ ВОСКРЕСЕНЕ ТВОЕ СЛАВИТ („Krzyżowi Twojemu kłaniamy się, Władco, i święte Twoje Zmartwychwstanie wychwalamy”)

Źrodło: Piotr Sawicki
fot.: Muzeum Podlaskie w Białymstoku