Historia czy ideologia? Kilka uwag o artykule „Gazety Wyborczej” dotyczącym kard. Augusta Hlonda

Rocznica pogromu kieleckiego to czas pamięci i refleksji. Czy współczesne analizy raportów kard. Augusta Hlonda dla papieża Piusa XII to rzetelna historia, czy publicystyczny akt oskarżenia wykorzystujący tragedię do walki ideologicznej?

Więcej artykułów znajdziesz na stronie głównej: ewtn.pl

Źródło: opracowanie własne
Photo credit: EWTN Polska by AI
Tekst został przetłumaczony i opracowany na podstawie oryginalnych materiałów źródłowych przez EWTN Polska.
Jeśli chcesz być na bieżąco zapraszamy do zapisania się do newslettera.

Osiemdziesiąta rocznica pogromu kieleckiego powinna być przede wszystkim czasem modlitwy za ofiary oraz uczciwej refleksji nad jedną z najbardziej tragicznych kart powojennej historii Polski. Tym bardziej warto zachować szczególną ostrożność wobec tekstów, które pod pozorem odkrywania prawdy historycznej próbują budować współczesny akt oskarżenia wobec Kościoła katolickiego. Taki właśnie charakter ma artykuł opublikowany przez „Gazetę Wyborczą” na temat raportów kard. Augusta Hlonda do papieża Piusa XII.

Nie ulega wątpliwości, iż raport prymasa zawiera informacje, które z dzisiejszej perspektywy okazują się błędne. Wspomina o uzbrojonych Żydach, wymianie ognia i możliwości prowokacji ze strony komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Dokument istnieje i historycy mają prawo go analizować. Problem zaczyna się jednak w chwili, gdy z faktu istnienia błędnego raportu wyprowadza się kategoryczny wniosek, iż kardynał Hlond świadomie kłamał.

To już nie jest ustalenie historyczne, ale interpretacja. Kłamstwo oznacza bowiem świadome przekazywanie nieprawdy przy jednoczesnej znajomości faktów. Sam raport nie dowodzi takiej intencji. Bardziej uzasadnione jest stwierdzenie, iż prymas oparł się na niezweryfikowanych informacjach, uległ błędnym przekonaniom obecnym w tamtym czasie i błędnie ocenił przebieg wydarzeń. To ocena krytyczna, ale jednocześnie zgodna z warsztatem historyka, który powinien oddzielać źródła od własnych wniosków.

Nie sposób również analizować dokumentów z lipca 1946 roku tak, jakby powstały w spokojnym i demokratycznym państwie. Polska znajdowała się pod dominacją komunistycznego aparatu przemocy, podporządkowanego Związkowi Sowieckiemu. Dezinformacja, prowokacje i propaganda należały do podstawowych narzędzi sprawowania władzy. W takich realiach wielu ludzi – nie tylko kardynał Hlond – dopuszczało możliwość udziału służb bezpieczeństwa w wydarzeniach o ogromnym znaczeniu politycznym. To nie dowodzi, iż taka hipoteza była prawdziwa, ale pozwala zrozumieć sposób myślenia ludzi żyjących w tamtych warunkach. Historia bez kontekstu bardzo łatwo zamienia się w publicystykę.

Najbardziej charakterystyczny dla artykułu jest jednak sam sposób prowadzenia narracji. Punktem wyjścia jest dokument jednego hierarchy, natomiast punktem dojścia staje się sugestia, iż cały Kościół katolicki ponosi moralną odpowiedzialność za atmosferę prowadzącą do pogromu. To dobrze znany zabieg retoryczny. Z błędu konkretnej osoby buduje się oskarżenie wobec całej instytucji, a następnie wykorzystuje się je do prowadzenia współczesnego sporu światopoglądowego. W efekcie tragedia ofiar staje się narzędziem bieżącej walki ideologicznej.

Nie oznacza to oczywiście, iż postać kard. Augusta Hlonda należy przedstawiać bezkrytycznie. Wielkie postacie historyczne również popełniały błędy, a obowiązkiem uczciwego historyka jest ich rzetelne opisywanie. Równie ważnym obowiązkiem jest jednak zachowanie proporcji i unikanie pokusy wydawania moralnych wyroków wykraczających poza to, co rzeczywiście wynika ze źródeł. Historia nie potrzebuje ani hagiografii, ani publicystycznych aktów oskarżenia. Potrzebuje prawdy.

Dlatego zamiast pytać wyłącznie, co napisał kard. Hlond, warto postawić również inne pytanie: dlaczego współczesna debata tak często wykorzystuje bolesne wydarzenia z przeszłości przede wszystkim do podważania wiarygodności Kościoła? To pytanie nie zwalnia nikogo z odpowiedzialności za błędy, ale przypomina, iż także sposób opowiadania historii może być podporządkowany określonej wizji świata. A gdy ideologia zaczyna zastępować rzetelną analizę źródeł, prawda historyczna staje się pierwszą ofiarą.

ZOBACZ RÓWNIEŻ:

Niebiański obrońca na trudne czasy