Filozofia Newmana. Newman – święty dla nas

Filozofia Johna Henry’ego Newmana

ks. dr Piotr Cebula

Dzięki życzliwości Autora publikujemy artykuł zamieszczony w piśmie Tarnowskiego Seminarium Duchownego „Poślij mnie”.

Ogłoszenie św. Johna Henry’ego Newmana Doktorem Kościoła i patronem edukacji, którego dokonał 1 listopada 2025 roku papież Leon XIV, skierowało uwagę na tę postać wielu katolików i intelektualistów na świecie. Przekonanie o tym, iż Newman będzie kiedyś ogłoszony Doktorem Kościoła było bardzo żywe, a od czasu słynnej rozmowy Jeana Guittona z papieżem Piusem XII, było niemalże jak proroctwo. W rozmowie tej papież zwrócił się do swego rozmówcy: „Niech pan nie wątpi, panie Guitton, iż Newman pewnego dnia znajdzie się pośród Doktorów Kościoła” [1]. Nie spełniło się jednak przypuszczenie „newmanologów”, którzy zasadniczo ewentualny tytuł wiązali z jego nauką o sumieniu spodziewając się tytułu – „Doktor sumienia” [2]. Ogłoszenie Newmana, obok św. Tomasza z Akwinu, patronem edukacji ma jednak swoje głębokie uzasadnienie. Biografia Newmana już od wczesnych lat była mocno powiązana ze środowiskiem akademickim Oksfordu, gdzie studiował, wykładał i przewodził Ruchowi Oksfordzkiemu a potem z Uniwersytetem Katolickim w Dublinie, którego był założycielem i rektorem. Jego osobista postawa jako nauczyciela akademickiego i pedagoga, czyni go także w pełni patronem edukacji. Reprezentował on bowiem model edukacji mistrz-uczeń oparty na wzajemnym szacunku, wymaganiach i autentycznym dążeniu do prawdy. Najgłębszą jednak podstawą ogłoszenia Newmana patronem edukacji, wydaje się być jego nauczanie, w którym jak przewodnik i pedagog prowadzi nas po drogach prawdy. Z bardzo bogatego dorobku myśli Kardynała-Konwertyty wybierzmy kilka kluczowych terminów, które odgrywają szczególną rolę w jego filozofii, aby za ich pomocą zbudować zaledwie szkic jego poglądów w tym obszarze. W przedstawieniu tym pominiemy jego zasadnicze pojęcia teologiczne, które choć ważne dla ukazania całokształtu poglądów, to jednak zbyt obszerne, aby nawiązać do nich w tak krótkim szkicu. Skoncentrujemy się natomiast na kilku wybranych terminach filozoficznych, które w myśli Newmana są kluczowe.

Przyświadczenie

Przyświadczenie w ujęciu Newmana, aby go należycie zrozumieć, należy analizować w powiązaniu z innymi filozofami, z którymi wchodził w polemikę w tej kwestii. Najbardziej wyraziście widać to na przykładzie jego polemiki z Johnem Locke’im dotyczącą stopni przyświadczenia. Dla Locke’a istnieją stopnie przyświadczenia, adekwatnie do stopnia prawdopodobieństwa danej tezy. Dla tego brytyjskiego empirysty, przyświadczamy w stopniu zależnym od siły przesłanek. Newman odrzucił ten pogląd Locke’a, uzasadniając w dziele Gramatyka przyświadczenia (Grammar of Assent), iż przyświadczenie nie ma stopni. Przyświadczenie jest uznaniem danej tezy za prawdziwą. Daną tezę, więc uznajemy bądź ją odrzucamy. Przyświadczenie ma więc charakter absolutny, całościowy i nie ma stopni. Przyświadczenia mogą jednak różnić się między sobą, ale ta różnica ma zupełnie inne podłoże. Różnica pomiędzy przyświadczeniami osadza się na różnicy, czego dotyczy akt przyświadczenia. o ile przyświadczenie dotyczy sfery pojęć i idei, to mamy do czynienia z przyświadczeniem pojęciowym (notional assent). o ile jest to przyświadczenie w obszarze konkretów życia, to mamy do czynienia z przyświadczeniem rzeczywistym (real assent).

Pewność

Pewność w myśli Newmana jest owocem aktu przyświadczenia. o ile przyświadczyliśmy danej tezie, to posiadamy pewność dotyczącą jej prawdziwości. Newman analogicznie do rozróżnienia przyświadczenia pojęciowego i przyświadczenia realnego, wprowadza rozróżnienie na pewność (certainty) zdań i pewność (certitude) osoby. Pierwsza pewność dotyczy poprawności logicznej, druga poprawności osoby, którą można nazwać w uproszczeniu pewnością moralną [3].

Prawdopodobieństwo

Prawdopodobieństwo możemy ujmować zasadniczo w dwóch aspektach. Pierwsze jest prawdopodobieństwem ontologicznym i dotyczy prawdopodobieństwa zdarzeń. Drugie ma charakter epistemiczny i wyraża stopień naszej wiedzy. Newmanowskie „królestwo prawdopodobieństwa” obejmuje drugi obszar i ściśle wiąże się z mocno osadzonymi w jego terminologii pojęciami takimi jak: wnioskowanie naturalne (natural inference), rozumowanie implikatywne (implicit reasoning) [4], przyświadczenie realne (real assent), pewność (certitude). Argumenty przemawiające za daną tezą zwiększą jej prawdopodobieństwo. Newman pisze, iż mamy wtedy do czynienia z pewnym nagromadzeniem prawdopodobieństw (cumulation of probabilities). Siła nagromadzonych prawdopodobieństw, choć może być duża, nie determinuje jednak samego aktu przyświadczenia, który zawsze pozostaje aktem wolnym. Siła prawdopodobieństw nie determinuje więc aktu przyświadczenia [5].

Zmysł wnioskowania

Dochodzenie do prawdy może dokonywać się różnymi drogami. Może przebiegać ścisłą ścieżką dowodzenia, wyrażoną w języku formalnym. Może także dokonywać się intuicyjnie, dochodząc do poprawnego wniosku, bez pokonywania poszczególnych kroków w dowodzeniu. W terminologii Newmana, ta zdolność jest analogiczna do zmysłów fizycznych, dzięki których dokonujemy „detekcji” świata fizycznego. Jest również zmysłem, ale o charakterze intelektualnym, którego „przedmiotem wykrywania” jest prawda. Newman tę zdolność nazywa zmysłem wnioskowania (illative sense), który najbardziej aktywny jest w obszarze rozumowania implikatywnego i wnioskowania naturalnego [6].

Rozwój

Koncepcja rozwoju idei, którą Newman zaprezentował mocno łączy się z historią jego konwersji z anglikanizmu na katolicyzm. Po kontrowersjach związanych z wydaniem tzw. Traktatu XC, Newman przebywał w Littlemore pod Oksfordem, gdzie rozpoczął pracę nad dziełem, które potem zatytułował – An Essay on the Development of Christian Doctrine (Esej o rozwoju doktryny chrześcijańskiej). Rozpoczął ją jako anglikanin, zakończył jako katolik. Dzieło to podaje siedem kryteriów oceny czy mamy do czynienia z rozwojem (development) idei czy też z jej degradacją, zniszczeniem (corruption). Przedstawione kryteria mają za zadanie testowanie prawdziwości idei i jej rozwoju. Idea ta może mieć charakter ogólny bądź też wyrażony w danym obszarze wiedzy i życia. W kontekście teologicznym, prawdziwa idea to doktryna/dogmat a fałszywa to herezja. Przedstawione przez Newmana kryteria przybierają następującą postać w jego pracy [7]:
1. Zachowanie typu,
2. Ciągłość zasad,
3. Zdolność asymilacji,
4. Następstwo logiczne,
5. Uprzedzenie przyszłego rozwoju,
6. Stosunek zachowawczy wobec przebytego rozwoju,
7. Niewyczerpana energia.

Przypisy:

[1] J. Guitton, Kościół współczesny, tłum. B. Majchrzak et al., Warszawa 1965, s. 8.

[2] W celu przybliżenia w środowisku polskim postaci nowego Doktora Kościoła powstała książka, która jest prostym wprowadzeniem w jego biogram, duchowość i myśl: P. Cebula, Św. John Henry Newman. Doktor Kościoła, Tarnów 2026. W książce tej znajduje się litania do św. J.H. Newmana, która powstała w Tarnowie uzyskując nihil obstat i imprimatur. Osobom pragnącym głębiej poznać postać J.H. Newmana i jego myśl polecamy szczególnie trzy opracowania: Dessain Ch. S., John Henry Newman. Pionier odnowy Kościoła, tłum. M. Stebart, Poznań 1989; Hollis Ch., Newman a świat współczesny, tłum. T. Mieszkowski, Warszawa 1970; Ker I., John Henry Newman. A Biography, Oxford – New York 2009.

[3] Por. P. Cebula, Prawdopodobieństwo: drogą do pewności? Probabilistyka w myśli Johna Henry’ego Newmana, „Racjonalia” 3(2013), s. 81-97.

[4] Szeroko o rodzajach rozumowania i wnioskowania, zob. P. Cebula, Apologia racjonalności aktu wiary. Wpływ Richarda Whately’ego na rozwój pojęcia reasoning w myśli Johna Henry’ego Newmana, Tarnów 2023.

[5] Por. P. Cebula, Prawdopodobieństwo…, s. 81-97.

[6] Por. P. Cebula, Kiedy jesteśmy racjonalni? Głos J.H. Newmana, w dyskusji nad racjonalnością człowieka [w:] B. Wszołek (red.), Astronomia – nauka i wiara, Częstochowa 2014, s. 175–186.

[7] Por. P. Cebula, Racjonalne oblicze rozwoju. Explicit reasoning i implicit reasoning w koncepcji rozwoju Johna H. Newmana, „Scripturae Lumen”, 11(2021), s. 369–384.

Bibliografia:

Cebula P., Apologia racjonalności aktu wiary. Wpływ Richarda Whately’ego na rozwój pojęcia reasoning w myśli Johna Henry’ego Newmana, Tarnów 2023.

Cebula P., Kiedy jesteśmy racjonalni? Głos J.H. Newmana, w dyskusji nad racjonalnością człowieka [w:] B. Wszołek (red.), Astronomia – nauka i wiara, Częstochowa 2014, s. 175–186.

Cebula P., Prawdopodobieństwo: droga do pewności? Probabilistyka w myśli Johna Henry’ego Newmana, „Racjonalia” 3(2013), s. 81–97.

Cebula P., Św. John Henry Newman. Doktor Kościoła, Tarnów 2026.

Cebula. P., Racjonalne oblicze rozwoju. Explicit reasoning i implicit reasoning w koncepcji rozwoju Johna H. Newmana, „Scripturae Lumen”, 11(2021), s. 369–384.

Dessain Ch. S., John Henry Newman. Pionier odnowy Kościoła, tłum. M. Stebart, Poznań 1989.

Guitton J., Kościół współczesny, tłum. B. Majchrzak et al., Warszawa 1965.

Hollis Ch., Newman a świat współczesny, tłum. T. Mieszkowski, Warszawa 1970.

Ker I., John Henry Newman. A Biography, Oxford – New York 2009.

ks. dr Piotr Cebula

Dyrektor Wydziału Małżeństw i Rodzin Kurii Diecezjalnej w Tarnowie; w 2016 roku obronił doktorat z filozofii na UPJPII w Krakowie – rozprawa dotyczyła filozofii i teologii J.H. Newmana; w 2026 roku założył Tarnowskie Centrum Newmana i zainicjował organizację Tarnowskich Dni Newmana; autor wielu publikacji poświęconych Newmanowi; na filipini.eu można znaleźć m.in. Litanię i Nowennę do św. kard. Newmana