Czy liturgiczna tradycja Kościoła może znów łączyć? Nowy dokument Watykanu

1 dzień temu

22 października Dykasteria Nauki Wiary opublikowała dokument Venite ad me (Przyjdźcie do Mnie), poświęcony przekazywaniu wiary we współczesnym świecie. Wśród zagadnień dotyczących ewangelizacji, katechezy i życia wspólnot chrześcijańskich znalazła się obszerna refleksja na temat liturgii. Szczególną uwagę zwraca fragment poświęcony różnym wrażliwościom liturgicznym obecnym w tradycji Kościoła katolickiego.

Dokument przypomina, iż liturgia nie jest jedynie zewnętrzną oprawą życia Kościoła ani formą religijnego nauczania. To przede wszystkim doświadczenie wiary, w którym człowiek uczestniczy w tajemnicy Chrystusa poprzez słowa, gesty, milczenie i symbole.

„W liturgii wiara jest przekazywana w sposób performatywny: nie mówimy po prostu o Bogu, ale wchodzimy z Nim w relację” – czytamy w punkcie 90.

Autorzy odwołują się również do starożytnej zasady lex orandi, lex credendi – prawo modlitwy jest prawem wiary. Sposób sprawowania liturgii ma zatem znaczenie dla tego, jak wierni poznają i przeżywają wiarę Kościoła. Nie wystarczy, by celebracja była poprawna pod względem formalnym. Znaki liturgiczne powinny rzeczywiście przemawiać do umysłów i serc uczestników.

Nie tylko słuchanie i odpowiadanie

Szczególnie interesujący jest fragment poświęcony różnym sposobom uczestnictwa w liturgii. Dykasteria przywołuje w nim wspomnienie niemieckiego teologa Romana Guardiniego z jego podróży na Sycylię.

Guardini opisuje wizytę w katedrze w Monreale. Wspomina o tłumie ludzi zgromadzonych podczas długiej uroczystości liturgicznej. Większość z nich nie czytała modlitewników ani nie wykonywała szczególnych gestów. Po prostu patrzyli i kontemplowali. Dla niemieckiego teologa było to odkrycie innego sposobu przeżywania liturgii.

Zauważył, iż uczestnictwo może dokonywać się nie tylko przez słuchanie, mówienie i wykonywanie gestów, ale również przez patrzenie. Człowiek może przyjmować sacrum poprzez piękno świątyni, obrazy, architekturę i sam przebieg obrzędów.

Guardini dostrzegł przy tym pewien brak charakterystyczny dla północnoeuropejskiej kultury religijnej: utratę zdolności kontemplowania świętości poprzez jej widzialne znaki.

Dykasteria wykorzystuje tę refleksję, by pokazać, iż liturgiczne dziedzictwo Kościoła obejmuje różne sposoby przeżywania celebracji. Nie każda kultura wykształciła takie same formy pobożności, a ich różnorodność może stanowić bogactwo wspólnoty wierzących.

„Poznawać różne wrażliwości liturgiczne”

Najważniejszy z punktu widzenia współczesnych dyskusji o liturgii jest punkt 94 dokumentu. Autorzy stwierdzają w nim, iż należy zadbać o to, aby wierni w każdej diecezji, a także osoby dopiero zbliżające się do wspólnoty Kościoła, mogły poznać „różne wrażliwości liturgiczne obecne w tradycji Kościoła katolickiego”.

Dalej czytamy:

„Przestrzegając obowiązujących norm liturgicznych, duszpasterze są wezwani do uwydatniania bogactwa katolickiego dziedzictwa liturgicznego – na przykład różnorodności stylów muzycznych, które je charakteryzują – aby móc nawiązać kontakt z różnymi wrażliwościami swoich współczesnych”.

Warto zwrócić uwagę na dwa elementy tego sformułowania. Po pierwsze, dokument mówi o bogactwie dziedzictwa liturgicznego całego Kościoła. Po drugie, różnorodność wrażliwości nie jest przedstawiana jako problem wymagający rozwiązania, ale jako rzeczywistość, którą duszpasterze powinni uwzględniać.

Nie chodzi przy tym wyłącznie o muzykę czy estetykę celebracji. Autorzy zwracają również uwagę na znaczenie obrzędów towarzyszących ważnym wydarzeniom ludzkiego życia. Wskazują, iż współczesny indywidualizm prowadzi do stopniowej utraty wspólnej pamięci o rytuałach, nie likwidując jednak głęboko zakorzenionej w człowieku potrzeby symbolicznych gestów i ceremonii.

Źródłowe dziedzictwo

Refleksja Dykasterii Nauki Wiary nabiera dodatkowego znaczenia w świetle nauczania Benedykta XVI. W motu proprio Summorum Pontificum z 2007 roku papież przypomniał, iż mszał promulgowany przez Pawła VI oraz mszał trydencki z 1962 roku są dwoma sposobami korzystania z jednego rytu rzymskiego.

W liście do biskupów towarzyszącym dokumentowi Benedykt XVI wyjaśniał, iż nie należy traktować obu wydań mszału tak, jakby należały do dwóch różnych obrządków. Podkreślał również, iż w historii liturgii istnieje rozwój i postęp, ale nie zerwanie z przeszłością.

„To, co dla poprzednich pokoleń było święte, pozostaje święte i wielkie również dla nas i nie może nagle zostać całkowicie zakazane, a choćby uznane za szkodliwe” – pisał papież.

W tym ujęciu troska o ciągłość tradycji liturgicznej nie jest kwestią przynależności do określonego środowiska czy preferencji estetycznych. Dotyczy sposobu, w jaki cały Kościół odnosi się do własnego duchowego dziedzictwa. Benedykt XVI zwracał zresztą uwagę, iż różne sposoby sprawowania liturgii mogą się wzajemnie ubogacać.

Leon XIV: „Nie teraz”

Dyskusja o miejscu dawnej liturgii w życiu Kościoła powraca również w związku z obowiązującym od 2021 roku motu proprio Franciszka Traditionis custodes. Dokument ten wprowadził ograniczenia dotyczące celebracji według mszału z 1962 roku, przekazując biskupom diecezjalnym określone kompetencje w zakresie udzielania zezwoleń.

16 listopada, podczas konferencji prasowej na pokładzie samolotu wracającego z podróży apostolskiej do Urugwaju, Argentyny i Peru, Leon XIV został zapytany przez dziennikarza francuskiego dziennika „Le Figaro”, czy rozważa złagodzenie tych przepisów.

„Nie, nie teraz” – odpowiedział papież. Wyjaśnił, iż Traditionis custodes było decyzją Franciszka i iż Kościół będzie przez cały czas stosował się do zawartych w nim regulacji. Przypomniał jednocześnie, iż dokument przewiduje możliwość udzielania dyspens i zezwalania na celebrację według dawnego mszału.

Leon XIV uzasadnił swoje stanowisko troską o jedność Kościoła. Zwrócił uwagę, iż zdecydowana większość katolików na świecie uczestniczy w liturgii sprawowanej według mszału Pawła VI i iż będzie ona przez cały czas zwyczajną formą celebracji w Kościele łacińskim.

Warto jednak odnotować sformułowanie „nie teraz”. Papież nie zapowiedział zmiany obowiązujących przepisów, ale też nie zadeklarował, iż ich rewizja jest wykluczona w przyszłości. Na razie opowiedział się za kontynuacją obecnej polityki i podkreślił znaczenie jedności.

Ciągłość tradycji i jedność Kościoła

Dokument Dykasterii Nauki Wiary także nie zmienia obowiązujących regulacji dotyczących liturgii. Nie jest też zapowiedzią powrotu do rozwiązań przyjętych przez Benedykta XVI. Jego znaczenie leży gdzie indziej: przypomina, iż liturgia jest nośnikiem pamięci i tradycji Kościoła, a duszpasterze powinni uznawać jej różnorodność oraz pomagać wiernym odkrywać bogactwo tego dziedzictwa.

Zestawienie tych wskazań z wypowiedzią Leona XIV pokazuje dwa aspekty tej samej troski. Z jednej strony papież podkreśla potrzebę jedności i przestrzegania obowiązujących norm, z drugiej – dokument jego dykasterii zachęca do poznawania różnych wrażliwości liturgicznych i doceniania wielowiekowego dziedzictwa Kościoła.

Pozostaje pytanie, jak te wskazania będą realizowane w praktyce duszpasterskiej. Czy otwartość na bogactwo tradycji liturgicznej znajdzie odzwierciedlenie również w podejściu do tych form liturgii, które przez wieki kształtowały – i dalej przecież kształtują – duchowość wielu katolików?

Czytaj także:Jak dawna liturgia opowiadała historię zbawienia?
Czytaj także:Kardynał Eijk zachwycony pierwszą Mszą trydencką: „Imponujące i niezapomniane przeżycie”
Czytaj także:Liturgia to nie drugorzędna sprawa. Wymaga światła wiary
Idź do oryginalnego materiału